Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 49

Devanagari script

वैवस्वतेन पृष्टोथ चित्रगुप्तो विचित्रधीः । सर्वदा सर्वजंतूनां वेदिता सर्वकर्मणाम्

Transliteration

vaivasvatena pṛṣṭotha citragupto vicitradhīḥ | sarvadā sarvajaṃtūnāṃ veditā sarvakarmaṇām

Translation

被瓦ivasvata（阎摩）这样询问后，拥有奇妙智慧、通晓一切众生及其所有行为的奇特拉古普塔准备开口。

Word by Word

• वैवस्वतेन: by Vaivasvata (Yama)
• वैवस्वतेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वैवस्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• पृष्टः: having been asked
• पृष्टः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: पृच्छ् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; धातु: √पृच्छ्; अर्थ: ‘asked’

• अथ: then
• अथ: Discourse particle (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमसूचक

• चित्रगुप्तः: Citragupta
• चित्रगुप्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रगुप्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विचित्रधीः: of wondrous intellect
• विचित्रधीः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विचित्रधी (प्रातिपदिक) = विचित्र + धी
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समास (विचित्रा धीः यस्य)

• सर्वदा: always
• सर्वदा: Adverbial modifier (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• सर्वजन्तूनाम्: of all beings
• सर्वजन्तूनाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व + जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तत्पुरुष (सर्वेषां जन्तूनाम्)

• वेदिता: knower
• वेदिता: Karta (Predicate nominative/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विद् (धातु)
• Form: तृच्-प्रत्ययान्त (Agent noun), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; धातु: √विद् (to know)

• सर्वकर्मणाम्: of all actions
• सर्वकर्मणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तत्पुरुष (सर्वेषां कर्मणाम्)

Speaker

Narrator (contextual)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Frame audience (ṛṣis) / internal listeners (contextual)

Visual Art Cues

Scene: Citragupta, serene and sharp-eyed, stands with an immense ledger that symbolically contains the deeds of all beings; Yama watches, awaiting the report.

Characters & Entities

• Vaivasvata (Yama)
• Citragupta
• All beings (sarvajaṃtu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

No deed is lost; the cosmic record of karma is complete and impartial.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the overarching sacred geography of the Kāśīkhaṇḍa, though this verse highlights karmic record-keeping rather than a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse establishes Citragupta’s authority as the knower of actions.