Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 60

Devanagari script

त्वदीय चरणांभोज मकरंदमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रांतिं विहायास्तु सुनिश्चलः

Transliteration

tvadīya caraṇāṃbhoja makaraṃdamadhūtsukaḥ | macceto bhramaro bhrāṃtiṃ vihāyāstu suniścalaḥ

Translation

“渴慕你莲足花粉之蜜露甘浆，愿我心之蜂舍离一切飘荡，安住不动，极其坚定。”

Word by Word

• त्वदीय: your
• त्वदीय: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + ईय (तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-सम्बन्धार्थक विशेषण; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (here used adjectivally)

• चरणाम्भोज: lotus-feet
• चरणाम्भोज: Adhikarana (Object of longing/आश्रय)
• Type: Noun
• Root: चरण (प्रातिपदिक) + अम्भोज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष (चरणः एव अम्भोजः)

• मकरन्द: nectar, pollen
• मकरन्द: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मकरन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मधु: honey
• मधु: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उत्सुकः: eager
• उत्सुकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उत्सुक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मत्: my
• मत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-समास-पूर्वपद (Genitive sense ‘my’), अव्ययवत् पूर्वपद

• चेतः: mind
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• भ्रमरः: bee
• भ्रमरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भ्रमर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• भ्रान्तिम्: wandering, distraction
• भ्रान्तिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विहाय: having given up
• विहाय: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: वि+हा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), ‘having abandoned’

• अस्तु: let it be
• अस्तु: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन

• सुनिश्चलः: very steady, unmoving
• सुनिश्चलः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + निश्चल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

Speaker

Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śiva (addressed indirectly through the metaphor)

Visual Art Cues

Scene: A poetic inner-vision scene: Śiva’s lotus-feet exude honey-like fragrance; a bee symbolizing the devotee’s mind hovers, then becomes still, drinking the nectar—an allegory of meditation.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Śiva (addressed)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The mind becomes steady by tasting devotion—attachment to the Lord’s feet replaces restless distraction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Though not named in the verse, the request is situated within the Kāśī tīrtha narrative centered on Cakra-puṣkariṇī.

What ritualistic prescription is mentioned?

A meditative-bhakti discipline is implied: sustained contemplation of the Lord’s feet (caraṇa-smaraṇa/pāda-sevā).