Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 2

Devanagari script

ततो मुखात्तस्य घना महोल्बणा निश्चेरुरिन्द्रायुधतुल्यरूपाः । घोराः पयोदा जगदन्धकारं कुर्वन्त ईशानवरप्रयुक्ताः

Transliteration

tato mukhāttasya ghanā maholbaṇā niścerurindrāyudhatulyarūpāḥ | ghorāḥ payodā jagadandhakāraṃ kurvanta īśānavaraprayuktāḥ

Translation

随后，从他的口中涌出浓密而可怖的云团，形貌宛如因陀罗之弓（彩虹）。那些骇人的雨云，承受伊沙那（Īśāna）赐福之驱使，使宇宙沉入黑暗。

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रमवाचक-अव्यय (then/from there)

• मुखात्: from (the) mouth
• मुखात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• तस्य: of him/that
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• घनाः: clouds
• घनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: घन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• महोल्बणाः: very massive
• महोल्बणाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा + उल्बण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय: महान्तः उल्बणाः (very huge/terrible)

• निश्चेरुः: came forth
• निश्चेरुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निस् + चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• इन्द्रायुधतुल्यरूपाः: having forms like a rainbow
• इन्द्रायुधतुल्यरूपाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्रायुध + तुल्य + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः: इन्द्रायुधेन तुल्यं रूपं येषाम् (rainbow-like in form)

• घोराः: terrible
• घोराः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• पयोदाः: rain-clouds
• पयोदाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पयस् + द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष: पयः ददाति इति/पयः-धारकः (cloud)

• जगदन्धकारम्: darkness over the world
• जगदन्धकारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् + अन्धकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; तत्पुरुष: जगतः अन्धकारः

• कुर्वन्तः: making
• कुर्वन्तः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ-प्रत्यय, Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ईशानवरप्रयुक्ताः: impelled by Īśāna's boon
• ईशानवरप्रयुक्ताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईशान + वर + प्रयुक्त (युज् धातु, क्त; कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्यय; तत्पुरुष: ईशानस्य वरेण प्रयुक्ताः (sent/impelled by Īśāna's boon)

Speaker

Śrī Markaṇḍeya

Skanda Dialogue

Listener: Kingly interlocutor (continuation)

Visual Art Cues

Scene: From the mouth of a vast cosmic form, enormous thunderclouds billow forth; rainbows arc within them like Indra’s bow; the universe below is swallowed in shadow, hinting at imminent rains and renewal.

Characters & Entities

• Indrāyudha (rainbow)
• Īśāna (Śiva)
• Pralaya clouds

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic processes operate under divine governance; even destruction and renewal move by the Lord’s sanction, reminding one to align with dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā Khaṇḍa context glorifies Narmadā, but this verse specifically depicts the pralaya-clouds rather than a localized tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the verse emphasizes divine agency (Īśāna’s boon) behind cosmic events.