Shukla Yajur Veda — Adhyaya 14, Mantra 5
Rishi: Viśvakarman (explicitly stated)
Devata: Aditi; Āpaḥ (by identification); the installed element as world-support.
Chandas: Yajus (prose-mantra).
Samhita Patha (Devanagari)
अदि॑त्यास्त्वा पृ॒ष्ठे सा॑दयाम्य॒न्तरि॑क्षस्य ध॒र्त्रीं वि॒ष्टम्भ॑नीं दि॒शामधि॑पत्नीं॒ भुव॑नानाम् |ऊ॒र्मिर्द्र॒प्सो अ॒पाम॑सि वि॒श्वक॑र्मा त॒ ऋषि॑र॒श्विना॑ऽध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा॑
Transliteration
adítyās tvā pṛṣṭhé sādáyāmy antárikṣasya dhártrīṃ viṣṭámbhanīṃ diśā́m adhipátnīṃ bhúvanānām | ū́rmir drápsa ápām asi víśvakarmā te ṛ́ṣiḥ | aśvínā ’dhvaryū sādáyatām ihá tvā́
Translation
我令汝坐于阿底提（Aditi）之背——汝为中界之持载者、支撑者、柱石；为诸方之主母，为诸世界之女王。汝为水之波、为水之滴；毗湿瓦羯摩（Viśvakarman）为汝之圣见者（ṛṣi）。阿湿毗那（Aśvinā）二神，作为祭官 Adhvaryu，将在此使汝就座。
Padapatha (Word Analysis)
अदित्याः । त्वा । पृष्ठे । सादयामि । अन्तरिक्षस्य । धर्त्रीम् । विष्टम्भनीम् । दिशाम् । अधि-पत्नीम् । भुवनानाम् । ऊर्मिः । द्रप्सः । अपाम् । असि । विश्वकर्मा । ते । ऋषिः । अश्विना । अध्वर्यू इति । सादयताम् । इह । त्वा ।
Word by Word
अदित्याःof Aditi
अदित्याः:
सम्बन्ध (genitive-relation)
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पृष्ठेon the back/surface
पृष्ठे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
सादयामिI cause (you) to sit/place
सादयामि:
क्रिया
TypeVerb
Rootसद् (धातु) → सादयति (णिच्)
अन्तरिक्षस्यof the mid-space/atmosphere
अन्तरिक्षस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
धर्त्रीम्the supporter
धर्त्रीम्:
कर्म (apposition to त्वा)
TypeNoun
Rootधर्त्री (प्रातिपदिक; √धृ 'to hold')
विष्टम्भनीम्the propper-up, stabilizer
विष्टम्भनीम्:
कर्म (apposition)
TypeNoun/Adjective
Rootविष्टम्भनी (प्रातिपदिक; √स्तम्भ 'to prop/support')
दिशाम्of the directions
दिशाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
अधिपत्नीम्the mistress/sovereign
अधिपत्नीम्:
कर्म (apposition)
TypeNoun
Rootअधिपत्नी (प्रातिपदिक)
भुवनानाम्of the worlds/creatures
भुवनानाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
ऊर्मिःwave/surge
ऊर्मिः:
कर्तृ (of implied ‘is’)
TypeNoun
Rootऊर्मि (प्रातिपदिक)
द्रप्सःdrop
द्रप्सः:
कर्तृ (co-ordinate)
TypeNoun
Rootद्रप्स (प्रातिपदिक)
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअप्/आप् (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
विश्वकर्माViśvakarman (all-maker)
विश्वकर्मा:
कर्तृ (of implied ‘is’/identification)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ऋषिःseer
ऋषिः:
कर्तृ (of implied ‘is’)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
अश्विनाthe Aśvins
अश्विना:
कर्तृ (dual subject)
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
अध्वर्यूthe two Adhvaryu-priests
अध्वर्यू:
कर्तृ (dual subject, in apposition)
TypeNoun
Rootअध्वर्यु (प्रातिपदिक)
सादयताम्let the two cause (you) to sit/place
सादयताम्:
क्रिया
TypeVerb
Rootसद् (धातु) → सादयति (णिच्)
इहhere
इह:
अधिकरण (देश)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AditiĀ
Āpaḥ (Waters)V
ViśvakarmanA
AśvinsD
Dik-devatāḥ (Quarters/Directions)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes