Mantra 14
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution)
Devata: Viśvakarman; Vāyu (as adhipati); implicit Prajāpati-bandhu
Chandas: Mixed/prose-yajus (yajur-formula; not a fixed ṛgvedic metre)
Samhita Patha (Devanagari)
वि॒श्वक॑र्मा त्वा सादयत्व॒न्तरि॑क्षस्य पृ॒ष्ठे ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॒ ज्योति॑र्यच्छ । वा॒युष्टेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द
Transliteration
viśvá-karmā tvā sādayatv antárikṣasya pṛṣṭhé jyótiṣmatīm | víśvasmai prāṇā́yāpānā́ya vyānā́ya víśvaṃ jyótir yaccha | vāyúṣ te ’dhipátis táyā devátayā ’ṅgirasvád dhruvā́ sīda
Translation
愿毗湿瓦羯摩（Viśvakarman）使汝安坐——光辉灿然——于中空（antarikṣa）之背。为一切众生：为入息（prāṇa）、出息（apāna）与遍行之息（vyāna），汝当施与一切光明。风神伐由（Vāyu）为汝之主；依彼神格，如安吉罗族（Aṅgirasa）之法，坚固安坐吧，哦“坚住者”（Dhruvā）。
Padapatha (Word Analysis)
वि॒श्वक॑र्मा । त्वा । सादयतु । अ॒न्तरि॑क्षस्य । पृ॒ष्ठे । ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै । प्रा॒णाय॑ । अ॒पा॒नाय॑ । व्या॒नाय॑ । विश्व॑म् । ज्योति॑ः । यच्छ । वा॒युः । ते । अ॒धि॑पतिः । तया॑ । दे॒वत॑या । अङ्गिर॒स्वत् । ध्रु॒वा । सी॑द
Word by Word
विश्वकर्माViśvakarman (the All-maker deity)
विश्वकर्मा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सादयतुmay (he) seat / place
सादयतु:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootसद् (धातु) → सादयति (णिच्)
अन्तरिक्षस्यof the mid-air (atmosphere)
अन्तरिक्षस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
पृष्ठेon the back / surface
पृष्ठे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
ज्योतिष्मतीम्luminous (f.)
ज्योतिष्मतीम्:
कर्म (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootज्योतिष्मत् (प्रातिपदिक)
विश्वस्मैfor all / to the all
विश्वस्मै:
सम्प्रदान
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
प्राणायfor prāṇa (in-breath / vital force)
प्राणाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
अपानायfor apāna (out-breath)
अपानाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअपान (प्रातिपदिक)
व्यानायfor vyāna (pervading breath)
व्यानाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootव्यान (प्रातिपदिक)
विश्वम्all (the whole)
विश्वम्:
कर्म
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
ज्योतिःlight
ज्योतिः:
कर्म (यच्छ-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
यच्छgrant / bestow
यच्छ:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootयम् (धातु) → यच्छति
वायुःVāyu (Wind)
वायुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अधिपतिःoverlord / lord
अधिपतिः:
कर्तृ (अस्ति-भावे)
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
तयाwith that
तया:
करण
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवतयाby/with the deity (divinity)
देवतया:
करण
TypeNoun
Rootदेवता (प्रातिपदिक)
अङ्गिरस्वत्in the manner of Aṅgiras / Aṅgiras-like
अङ्गिरस्वत्:
(क्रियाविशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअङ्गिरस् + वत् (प्रातिपदिक; -वत्-प्रत्यय)
ध्रुवाfirm, steady (f.)
ध्रुवा:
कर्तृ/विशेष्य-सम्बन्धः (सीद-क्रियायाः)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
सीदsit down / be seated
सीद:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootसद् (धातु) → सीदति
Entities Mentioned
V
ViśvakarmanV
VāyuP
Prāṇa–Apāna–Vyāna (life-breaths)A
Aṅgirases (as ritual model)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes