Shloka 3

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

Devanagari script

क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज।।।।

Transliteration

kṣatrabandho sthito ’smy eṣa yad balaṃ tad vidarśaya |

nāśayāmy adya te darpaṃ śastrasya tava gādhija ||

Translation

“你这刹帝利之耻，我就站在此处；把你所有的力量都显出来。迦提之子啊，今日我必摧碎你倚仗兵器的傲慢。”

Word by Word

• क्षत्रबन्धो: O kshatriya-wretch
• क्षत्रबन्धो: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: क्षत्रबन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बोधनार्थे प्रथमा (vocative sense); समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षत्रस्य बन्धुः)

• स्थितः: standing
• स्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘स्थितः’ = having stood/standing

• अस्मि: I am
• अस्मि: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• एषः: this (one)
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• यत्: whatever/which
• यत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक relative pronoun; ‘यत् बलम्’ = whatever strength

• बलम्: strength
• बलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; demonstrative; ‘तत्’ referring to ‘बलम्’

• विदर्शय: show
• विदर्शय: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + वि (उपसर्ग)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• नाशयामि: I destroy / I will destroy
• नाशयामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नश् (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; णिजन्त (causative)

• अद्य: today/now
• अद्य: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• ते: your/of you
• ते: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; enclitic pronoun

• दर्पम्: pride
• दर्पम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दर्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• शस्त्रस्य: of the weapon / by weapon
• शस्त्रस्य: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘शस्त्रस्य’ = by/with weapon (genitive used in sense of instrument)

• तव: your/of you
• तव: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• गाधिज: O son of Gādhi
• गाधिज: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: गाधिज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (vocative sense), एकवचन; सम्बोधन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (गाधेः जः/जः = पुत्रः)

Context

Then hosts of saints praised Vasishta, the best among sages, saying "O! Brahmin, your energy is infallible, hold your energy by your enegy".

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Viśvāmitra
• Gādhi

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse contrasts mere martial pride with the higher discipline of spiritual power; Dharma cautions against arrogance rooted in force and weaponry.

What is the narrative situation?

Vasiṣṭha confronts Viśvāmitra during their conflict and challenges him to display his strength, declaring he will humble his pride.

Which character virtue is emphasized?

Vasiṣṭha’s fearless authority grounded in tapas (ascetic power) and conviction in the supremacy of brahminical restraint over aggression.