Shloka 21

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

Devanagari script

निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपा:।प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथा:।।।।

Transliteration

nigṛhītas tvayā brahman viśvāmitro mahātapāḥ |

prasīda japatāṃ śreṣṭha lokāḥ santu gatavyathāḥ ||

Translation

婆罗门啊，伟大苦行者毗湿瓦密多已被你制伏。请垂慈，哦诸持诵（japa）者之最胜；愿诸世界远离忧患。

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: None (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb): 'thus'

• उक्तः: having been spoken to
• उक्तः: Karta (कर्ता) (predicate adjective of Viśvāmitraḥ)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि: 'having been addressed/spoken to'

• महातेजाः: the greatly radiant one
• महातेजाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + तेजस् (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि ('one of great splendour'); विशेषणम्

• शमम्: calm/tranquillity
• शमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• चक्रे: made/assumed
• चक्रे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• महातपाः: great ascetic
• महातपाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + तपस् (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि; विशेषणम् (महातेजाः/विश्वामित्रः)

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व + मित्र (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (नामधेय)

• अपि: also
• अपि: None (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (also/even)

• निकृतः: humiliated
• निकृतः: Karta (कर्ता) (predicate adjective of Viśvāmitraḥ)
• Type: Adjective
• Root: नि + कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'injured/humiliated/deceived' (contextual)

• विनिश्वस्य: sighing
• विनिश्वस्य: Kriya (क्रिया-अनुबन्ध/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + नि + श्वस् (धातु) + ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष (अव्यय-कृदन्त)
• Form: अव्ययकृदन्त (gerund-like): 'having sighed/heaving a sigh'

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

O mean kshatriya! where does your energy of a kshatriya stand in comparison with the great energy of Brahma? Behold my Brahmabala (Brahman's energy)".

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Viśvāmitra
• Lokāḥ (worlds)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma requires compassion after victory; the purpose of restraint is the welfare of the worlds, not the humiliation of an opponent.

What is the narrative situation?

The sages acknowledge Viśvāmitra’s defeat and ask Vasiṣṭha to calm down so cosmic order and peace are restored.

Which character virtue is emphasized?

Dayā (mercy) joined with self-control—ending conflict without further harm.