Shloka 12

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

Devanagari script

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।

Transliteration

triśūlam astraṃ ghoraṃ ca kāpālam atha kaṅkaṇam | etāny astrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana || 1.56.12 || vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tad adbhutam ivābhavat |

Translation

他发出可怖的“三叉戟（Triśūla）”之兵，继而又放出“Kāpāla”与“Kaṅkaṇa”。罗睺族之欢喜啊，他将这一切兵器尽数投向婆悉吒——诸持诵圣言者中最殊胜者；此景宛如奇迹。

Word by Word

• त्रिशूलम्: the trident
• त्रिशूलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि + शूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); द्विगु-समासः: त्रीणि शूलानि यस्य/त्रिशूलम् (conventional name)

• अस्त्रम्: weapon
• अस्त्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); त्रिशूलम् इत्यस्य अप्पोजिशन (apposition)

• घोरम्: dreadful
• घोरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) of अस्त्रम्

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध) / Conjunctive
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• कापालम्: the Kāpāla weapon
• कापालम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कापाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध) / Discourse marker
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (sequence marker)

• कङ्कणम्: the Kaṅkaṇa weapon
• कङ्कणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कङ्कण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• एतानि: these
• एतानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (Plural); सर्वनाम-विशेषण (pronominal adjective) qualifying अस्त्राणि

• अस्त्राणि: weapons
• अस्त्राणि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (Plural)

• चिक्षेप: he hurled / deployed
• चिक्षेप: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्षिप् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular); परस्मैपदम् (Parasmaipada)

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) of अस्त्राणि

• रघुनन्दन: O Joy of the Raghus (Rama)
• रघुनन्दन: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: रघु + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/8th), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: रघोः नन्दनः

Context

Vasishta son of Brahma, swallowed all those weapons with his staff. When those weapons were humbled, son of Gadhi employed Brahmastra.

Characters & Entities

• Rāma (Raghunandana)
• Viśvāmitra
• Vasiṣṭha
• Japa (sacred recitation)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse contrasts external might (weaponry) with inner discipline (japa). It implies that dharma is strengthened by spiritual practice and integrity, not merely by destructive capability.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra continues to unleash named astras; the narration pauses to underline Vasiṣṭha’s stature as a supreme practitioner of japa, heightening the dramatic contrast.

Which character virtue is emphasized?

Vasiṣṭha’s tapas and steadiness in sacred recitation are emphasized—spiritual composure amid aggression.