HomeRamayanaBala KandaSarga 56Shloka 10
Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।

dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca |

vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astram hayaśiras tathā || 1.56.10 ||

他掷出法轮、时轮与毗湿奴轮;又施放风神之兵(婆耶毗耶)、搅拌之兵(摩他那),以及马首之兵(诃耶尸罗)。

धर्मचक्रम्the Dharma-discus
धर्मचक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: धर्मस्य चक्रम्
कालचक्रम्the Time-discus
कालचक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकाल + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: कालस्य चक्रम्
विष्णुचक्रम्Vishnu's discus
विष्णुचक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविष्णु + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: विष्णोः चक्रम्
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध) / Adverbial
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय (adverb: 'likewise')
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध) / Emphasis
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध) / Conjunctive
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
वायव्यम्the Vāyavya weapon (of Vāyu)
वायव्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवायव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); वायोः सम्बन्धि (pertaining to Vāyu)
मथनम्the churning weapon
मथनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमथन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध) / Conjunctive
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध) / Emphasis
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
अस्त्रम्weapon
अस्त्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
हयशिरःHorse-head (Hayaśiras) (weapon-name)
हयशिरः:
Karma (कर्म) (as named item in list; with astraṃ understood)
TypeNoun
Rootहय + शिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: हयस्य शिरः; अस्त्रम् इत्यस्य विशेषण/नाम (name used with astraṃ)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध) / Adverbial
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय (adverb: 'likewise')

Thus said Vasishta. Mighty Viswamitra lifted up agneya astra (shaft of fire) and discharging it said, 'stay, stay'.

V
Viśvāmitra (implied wielder)

FAQs

Even symbols named for Dharma can be misapplied when driven by anger. The verse invites reflection on the difference between the name of righteousness and righteous intention (satya-dharma alignment).

Viśvāmitra escalates the battle by deploying a sequence of famed divine weapons, demonstrating both his mastery and the intensity of his retaliation.

The implied virtue is discernment: true greatness requires not only possession of power/knowledge but also wise, restrained deployment consistent with Dharma.