Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥

Đức Śrī Varāha phán: Người ấy, kẻ đã trở thành thợ săn trong thân của vua Vasu, đã an trú trong nghề sinh nhai của mình suốt thời gian bốn nghìn năm.

Verse 2

एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥

Vì lợi ích cho gia quyến mình, chỉ giết một con thú sống nơi rừng dã; rồi người ấy luôn thực hành việc làm cho kẻ nương tựa, khách đến, và lửa tế (huta) được thỏa mãn đầy đủ.

Verse 3

मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥

Hỡi người nữ có dáng đẹp, tại Mithilā, bậc sáng suốt luôn cử hành lễ śrāddha cho tổ tiên vào mỗi ngày parvan, đúng theo phép tắc và hạnh kiểm chính đáng.

Verse 4

अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥

Luôn phụng sự lửa thiêng, nói lời chân thật và lời thiện lành; người ấy, chuyên tâm duy trì sự sống, không nên làm cho bất cứ sinh linh nào ngã xuống (tức không sát hại).

Verse 5

एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥

Như vậy, khi ông cư trú tại đó, vị đại khổ hạnh có trí tuệ đặt nền trên Dharma đã sinh một người con trai tên Arjunaka, tự chế như một bậc hiền sĩ.

Verse 6

तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥

Theo thời gian, nhờ hạnh kiểm cao quý của bậc trí ấy, một thiếu nữ tên Ārjjanakī đã ra đời, dung sắc đoan chính, nước da tuyệt hảo.

Verse 7

तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥

Nhưng khi nàng đến tuổi xuân thì, bậc thông hiểu Dharma suy ngẫm: “Nên gả thiếu nữ này cho ai? Và người đàn ông nào thật sự xứng đáng?”

Verse 8

इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥

Đang khi suy tư như thế, ông nói rõ ràng với con trai của Mataṅga, người thợ săn sống theo dharma, được gọi là Prasanna.

Verse 9

एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥

Suy nghĩ như vậy xong, Mataṅga liền đến gặp Prasanna và nói với cha của người ấy: “Bạch bậc tối thắng trong hàng khổ hạnh, xin hãy nhận Arjunī, người được ta tự nguyện ban cho, để kết duyên cùng bậc đại nhân.”

Verse 10

मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥

Mataṅga nói: “Con trai ta đây tâm ý hoan hỷ, lại tinh thông mọi śāstra. Vì vậy, hỡi bậc thợ săn tối thượng, ta nhận Arjunakī—ái nữ của ông—làm tân nương cho (con ta).”

Verse 11

एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥

Nghe nói như vậy, bấy giờ Dharma-vyādha, người thợ săn chân chính—bậc tu khổ hạnh lớn—đã gả thiếu nữ ấy cho con trai của Mataṅga, người có lòng hoan hỷ và trí tuệ.

Verse 12

धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥

Bấy giờ Dharma-vyādha, sau khi gả con gái, liền trở về nhà mình. Còn nàng cũng chuyên tâm phụng sự, chăm sóc cha mẹ chồng và chồng với lòng kính cẩn.

Verse 13

अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥

Rồi sau một thời gian dài, thiếu nữ Arjunakī cát tường ấy bị mẹ chồng quở rằng: “Con gái, con lại là hạng làm hại sinh linh như thế. Con chẳng biết tu khổ hạnh, cũng chẳng biết kính thờ và phụng sự chồng.”

Verse 14

सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥

Ngay cả nàng—thắt lưng thon—chỉ vì lỗi nhỏ mà bị quở trách, liền về nhà cha. Cô gái trẻ ấy cứ khóc mãi, hết lần này đến lần khác.

Verse 15

पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥

Được cha hỏi: “Con gái, chuyện này là gì? Vì sao con khóc?”—khi được nói như vậy, người phụ nữ ấy liền bắt đầu thuật lại sự việc.

Verse 16

श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥

Nàng thưa: “Thưa cha, mẹ chồng đã nói với con trong cơn giận dữ dữ dội, lớn tiếng và lặp đi lặp lại: ‘Hỡi con gái của kẻ sát hại sinh linh—đồ kẻ thắng, đồ thợ săn!’”

Verse 17

एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥

Nghe vậy, Dharmavyādha, người sống theo chính pháp, bừng giận; rồi ông đến nhà của Mataṅga, nơi bị dân chúng trong vùng vây quanh.

Verse 18

तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥

Bấy giờ Mataṅga—bậc tối thắng trong những người chiến thắng, lại có quan hệ thân thuộc với ông—đón tiếp vị khách vừa đến bằng chỗ ngồi và các lễ vật nghênh tiếp theo nghi thức (arghya và nước rửa chân), rồi nói: “Mục đích ngài đến là gì? Ta nên làm việc tiếp đãi nào cho người vừa đến?”

Verse 19

व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥

Người thợ săn nói: “Tôi muốn ăn một ít thức ăn—thức ăn không có tri giác—vì lòng hiếu kỳ; chính vì thế tôi đã đến nhà ngài.”

Verse 20

मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥

Mataṅga nói: “Lúa mì và các loại ngũ cốc đã được chuẩn bị trong nhà ta. Hỡi bậc tối thắng trong những người hiểu Dharma, xin thọ dụng tùy ý, hỡi người giàu công đức khổ hạnh.”

Verse 21

व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥

Người thợ săn nói: “Ta quan sát xem chúng là loại gì—lúa mì, gạo và lúa mạch. Chúng hiện hữu với hình tướng riêng biệt; nhờ chính hình tướng ấy mà ta nhận ra ngài, hỡi bậc tối thượng.”

Verse 22

श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥

Śrī Varāha nói: Khi Mataṅga nói như vậy, một cái nia đầy lúa mì được đem ra cho thấy; và tại đó, một nia khác đựng hạt gạo cũng được bày ra cho Dharma-vyādha.

Verse 23

दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥

Thấy hạt gạo cùng với lúa mì, Dharma-vyādha từ chỗ ngồi tốt đẹp đứng dậy và định ra đi; nhưng đã bị Mataṅga ngăn lại.

Verse 24

किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥

“Vì mục đích gì mà ngài đã toan ra đi? Xin nói cho ta, hỡi bậc đại trí. Trong nhà ta, bữa ăn thượng hảo đã được chuẩn bị sẵn, vậy mà ngài vẫn chưa thọ dụng. Dẫu chính ngài đã tự nấu, cớ sao hôm nay ngài lại không ăn?”

Verse 25

व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥

Người thợ săn nói: “Ngày này qua ngày khác, ngươi giết sinh linh đến hàng nghìn, hàng ức. Vậy thì người hiền thiện nào lại ăn thức ăn thuộc về kẻ mang tội lỗi như thế?”

Verse 26

अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥

“Nếu trong một gia đình có vật vô tri (không có thức), và thức ăn được chế biến chu đáo, thì nay, tại đây, quả thật thấy có những loài thủy sinh này hiện diện.”

Verse 27

अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥

“Vì gia quyến của ta, mỗi ngày ta chỉ giết một con thú trong rừng. Nếu ta chế biến đúng phép, dâng cúng cho các tổ tiên (pitṛs) rồi mới cùng những người nương tựa vào ta mà thọ thực—”

Verse 28

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥

“Còn ngươi—giết hại vô số sinh linh—lại cùng gia quyến và kẻ hầu cận mà thường xuyên thọ dụng thức ăn do cách ấy mà có; theo ý ta, đó là thứ không nên ăn.”

Verse 29

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥

Quả thật, thuở xưa, Phạm Thiên (Brahmā) đã tạo ra các dược thảo và mọi loài cây cỏ; và thánh điển śruti tuyên rằng chúng là thức ăn cho muôn loài, được đặt để nhằm mục đích của yajña (trật tự tế tự).

Verse 30

दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥

Nghi lễ thiêng của chư thiên, nghi lễ đối với các yếu tố, nghi lễ tổ tiên, nghi lễ đối với loài người, và nghi lễ Bà-la-môn nữa—đó là năm Đại tế (mahāyajña) do Phạm Thiên (Brahmā) lập ra từ thuở xưa.

Verse 31

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥

Vì lợi ích của các brāhmaṇa, và khiến những người khác cũng hướng về mục đích ấy, các bổn phận/giới lệ cát tường dành cho những varṇa còn lại được nói là do chính các brāhmaṇa thiết lập.

Verse 32

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥

Nếu sự phân chia (phần cúng) được thực hiện đúng như vậy, thì thức ăn thượng hảo ấy trở nên thanh tịnh. Bằng không, ngay cả những hạt gạo này cũng phải được xem—mỗi hạt—như một con nai hay một con chim; và đối với người cho lẫn người ăn, điều ấy được gọi là “đại nhục”, tức tương đương việc thọ dụng thịt.

Verse 33

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥

Ta đã gả cho ngươi con gái của ta—nàng mang hình tướng như chư thiên—để cầu có con nối dõi. Thế nhưng nàng lại bị vợ ngươi gọi là con gái của kẻ sát hại sinh linh.

Verse 34

अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥

Vì thế ta đã đến nhà ngươi để quan sát hạnh kiểm của ngươi—việc thờ phụng chư thần, và nghi thức tarpaṇa, sự dâng cúng kính trọng dành cho khách đến.

Verse 35

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥

Dẫu ở đây có thực hành chỉ một trong những điều ấy, cũng không thấy đạt được kết quả mong cầu. Vì vậy, với ước nguyện cử hành lễ śrāddha dâng lên các Pitṛ (tổ tiên), ta muốn đến ngôi nhà ấy.

Verse 36

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥

“Ta không ăn trong chính nhà mình, vì nói rằng: ‘Có bổn phận phải làm cho tổ tiên (Pitṛ).’ Lại nữa: ‘Ta là thợ săn, kẻ đoạt mạng; còn ngươi không phải kẻ làm hại người đời.’”

Verse 37

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥

Hỡi bậc giàu có bởi khổ hạnh (tapodhana), khi việc sát hại sinh linh (jīvaghāta) liên hệ đến cá (matsya) và lại còn gắn với con trai của ngài, thì tính nghiêm trọng của nó hiển lộ; do đó, việc sám hối—prāyaścitta—được chỉ bày.

Verse 38

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥

Nói xong, ông liền đứng dậy; hỡi Dhara (Đất Mẹ), sau khi nguyền rủa người đàn bà ấy, ông tuyên bố: “Nguyện rằng chẳng bao giờ có sự tin cậy giữa mẹ chồng và các nàng dâu.”

Verse 39

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥

“Và chớ bao giờ có nàng dâu nào lại mong mẹ chồng chết khi bà còn đang sống.” Nói xong, hỡi người đầy nhiệt tâm (bhāminī), người thợ săn ra đi về nhà mình.

Verse 40

ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥

Sau đó, bậc minh triết đã chí thành thờ phụng chư thiên và tổ tiên; rồi lập con trai Arjunaka vào dòng dõi của mình làm người kế tự; vị đại khổ hạnh ấy tiếp tục hành trình theo đạo hạnh.

Verse 41

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥

Dharmavyādha mau chóng đến thánh địa (tīrtha) lừng danh trong ba cõi, nơi tối thượng mang danh Puruṣottama. Đến đó, tâm ý an định, ông thực hành khổ hạnh có kỷ luật, tụng đọc bài tán tụng này, hỡi Đất Mẹ.

Verse 42

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥

Con đảnh lễ Viṣṇu, Đấng diệt trừ kẻ thù của chư thiên, nơi lồng ngực rộng lớn là chỗ ngự của Śrī (phúc lạc, thịnh vượng). Con luôn đảnh lễ Ngài—bậc minh quân, chốn quy y tối thượng của người giữ chánh hạnh; Trivikrama, Đấng nâng giữ núi Mandara.

Verse 43

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥

Con đảnh lễ Viṣṇu—Janārdana, chốn nương tựa—Dāmodara, Đấng với ý nguyện làm hoan hỷ cõi đất; danh tiếng rực sáng như tia quang; thân sắc thẫm óng như loài ong; Đấng nâng giữ địa cầu; kẻ thù của Naraka; và Đấng được loài người tán thán.

Verse 44

त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥

Con đảnh lễ Viṣṇu, Puruṣottama—Đấng an trụ theo ba phương diện, tay cầm bánh xe (cakra) sắc bén. Ngài ở trong chánh đạo, tự tại mãn nguyện nhờ những phẩm tính vô thượng. Ngài được gọi là Niḥśreyasa, thiện ích tối thượng; là bậc Đạo sư tôn kính, diệt trừ mọi điều chướng ngại, bậc dẫn đường khả kính.

Verse 45

महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥

Nguyện Viṣṇu hộ trì cho con—Đấng Đại Dã Trư (Mahāvarāha), vị thọ hưởng lễ phẩm (havis) và nước; Janārdana, bậc làm lợi ích cho con, có dung nhan là Địa Mẫu; Đấng nâng giữ trái đất, nơi nương tựa lớn giữa đại dương—nguyện chính Viṣṇu ấy che chở con, kẻ đã cầu quy y.

Verse 46

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥

Nguyện Viṣṇu—Chúa tể của thế gian—là nơi nương tựa của con: chính nhờ māyā của Ngài mà tam giới được tạo thành, như một ngọn lửa duy nhất thấm khắp mọi loài hữu động và vô động; và Ngài tự thân hiện hữu khắp nơi trong tất cả những gì động và bất động.

Verse 47

भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥

Trong mỗi chu kỳ hiện hữu, chính Đấng ấy đã phát sinh thế giới này—toàn thể tạo vật hữu động và vô động; rồi về sau, nó tan nhập vào thực tại có Rudra làm bản tính cốt lõi. Vì thế, Ngài cũng được xưng là Hari—Viṣṇu—Hara.

Verse 48

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥

Nguyện Viṣṇu, Đấng Thế Tôn vĩnh cửu, Đấng mang những hình tướng bất khả tư nghị, luôn ban cho con sự an lành: từ các hình thái hiển lộ của Ngài mà phát sinh hư không, ngã thể (ātman), mặt trăng, đất, gió, lửa, mặt trời, và cả nước.