Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 72

Devanagari script

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

Transliteration

yenaikādaśasaṃkhyāni yaṃtritānīṃdriyāṇi vai | sa tīrthaphalamāpnoti naro'nyaḥ kleśabhāgbhavet

Translation

Người nào thật sự chế ngự mười một căn (các năng lực giác quan)—người ấy đạt được quả phúc của tīrtha. Còn kẻ khác chỉ là kẻ cùng phần trong khổ nhọc mà thôi.

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; सर्वनाम

• एकादशसंख्यानि: numbering eleven
• एकादशसंख्यानि: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकादश + संख्या (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (इन्द्रियाणि); समासः तत्पुरुषः (एकादश संख्या यस्य)

• यंत्रितानि: restrained
• यंत्रितानि: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यन्त्रित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (इन्द्रियाणि)

• इन्द्रियाणि: senses
• इन्द्रियाणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन

• वै: indeed
• वै: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• तीर्थफलम्: fruit of pilgrimage
• तीर्थफलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (तीर्थस्य फलम्)

• आप्नोति: attains
• आप्नोति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन

• अन्यः: other (one)
• अन्यः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (नरः)

• क्लेशभाग्: a sharer of suffering
• क्लेशभाग्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्लेश + भाग् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (अन्यः/नरः); समासः तत्पुरुषः (क्लेशस्य भागी)

• भवेत्: would be
• भवेत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Prabhāsa Khaṇḍa Māhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-tīrtha (within Prabhāsa-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim sits in meditation near the Prabhāsa shore/ghāṭa, with eleven symbolic lotuses or subtle icons representing faculties being ‘reined in’; in contrast, other travelers appear weary, burdened by heat and dust, signifying mere hardship without restraint.

Characters & Entities

• indriya (faculties)
• tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The real fruit of pilgrimage arises from inner restraint; without self-control, travel becomes mere exertion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, presented as yielding tīrtha-phala when approached with disciplined conduct.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a single rite, but the essential discipline of restraining the ‘eleven’ faculties (indriyas) as prerequisite for merit.