Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 5

Devanagari script

येनार्चितो महादेवस्तस्य तुष्यति केशवः । अनर्चिते नीलकण्ठे न गृह्णात्यर्चनं हरिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यतां नीललोहितः

Transliteration

yenārcito mahādevastasya tuṣyati keśavaḥ | anarcite nīlakaṇṭhe na gṛhṇātyarcanaṃ hariḥ | tasmātsarvaprayatnena pūjyatāṃ nīlalohitaḥ

Translation

Keśava hoan hỷ với người phụng thờ Mahādeva. Nếu Nīlakaṇṭha chưa được lễ bái, Hari sẽ không thọ nhận lễ cúng dường. Vì vậy, hãy dốc hết mọi nỗ lực mà tôn thờ Nīlalohita (Śiva).

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; तृतीया (3rd/करण), एकवचन; नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे साधारण-रूपम्; सम्बन्धे ‘येन’ = ‘by whom/whereby’

• अर्चितः: worshipped
• अर्चितः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः; ‘worshipped’

• महादेवः: Mahādeva (Śiva)
• महादेवः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महादेव (प्रातिपदिक) = महा + देव
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समासः (महान् देवः)

• तस्य: of him/thereof
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; पुं/नपुंसक

• तुष्यति: is pleased
• तुष्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तुष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• केशवः: Keśava (Viṣṇu)
• केशवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अनर्चिते: when (he) is not worshipped
• अनर्चिते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अन्- + अर्चित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-पूर्वक विशेषण; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; पुंलिङ्गे (नीलकण्ठे इति सह)

• नीलकण्ठे: in/with Nīlakaṇṭha (Śiva)
• नीलकण्ठे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नीलकण्ठ (प्रातिपदिक) = नील + कण्ठ
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय-समासः (नीलः कण्ठः यस्य)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (particle of negation)

• गृह्णाति: accepts/takes
• गृह्णाति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; रूपम्: गृह्णाति

• अर्चनम्: worship/ritual offering
• अर्चनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्चन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• हरिः: Hari (Viṣṇu)
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति अव्ययीभाव-प्रयोगवत्; हेतौ/निष्कर्षे (ablatival adverb): ‘therefore/from that reason’

• सर्वप्रयत्नेन: with all effort
• सर्वप्रयत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वप्रयत्न (प्रातिपदिक) = सर्व + प्रयत्न
• Form: तृतीया-एकवचन-रूपेण क्रियाविशेषणवत्; तत्पुरुष-समासः (सर्वः प्रयत्नः)

• पूज्यताम्: let (him) be worshipped
• पूज्यताम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/आज्ञार्थ), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगः: ‘let (him) be worshipped’

• नीललोहितः: Nīlalohita (Śiva)
• नीललोहितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नीललोहित (प्रातिपदिक) = नील + लोहित
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समासः; शिवस्य नाम

Speaker

Brahmā (as reported by Prahlāda)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā–Prabhāsa region (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brahmā’s sons (Brahmaputrāḥ)

Visual Art Cues

Scene: A teacher declares that Kṛṣṇa’s worship is accepted when Śiva is worshipped; visualized as Hari and Hara in harmonious presence—Viṣṇu serene, Śiva blue-throated—devotees offering bilva and tulasī together.

Characters & Entities

• Mahādeva
• Keśava
• Nīlakaṇṭha
• Hari
• Nīlalohita

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa teaches theological harmony: honoring Śiva is presented as essential for the completeness and acceptance of worship to Hari/Keśava.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā’s Māhātmya context frames this as a local dharma-teaching connected to sacred worship in the Dvārakā setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

Arcana/pūjā of Mahādeva (Nīlakaṇṭha/Nīlalohita) is explicitly prescribed as a necessary practice.