Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि । शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा । वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः

Transliteration

nimagno brāhmaṇaśreṣṭhā nāsāgraṃ yāvadeva hi | śṛṃgairmanoramaistuṃ gaiḥ samagraiḥ sahitastadā | vṛkṣagulmalatākīrṇai ramyapakṣiniṣevitaiḥ

Translation

Hỡi các bậc Bà-la-môn tối thượng, ông chỉ bị ngập đến chót mũi mà thôi; rồi nơi ấy hiện bày những đỉnh núi cao vời, mỹ lệ, đầy đủ mọi phần, rợp cây cối, bụi rậm và dây leo, lại có chim đẹp thường lui tới.

Word by Word

• निमग्नः: submerged/sunk
• निमग्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि + मज्ज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ब्राह्मणश्रेष्ठः: best of Brahmins
• ब्राह्मणश्रेष्ठः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ब्राह्मणानां श्रेष्ठः)

• नासाग्रम्: tip of the nose
• नासाग्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नासा + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नासायाः अग्रं)

• यावत्: up to/as far as
• यावत्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (प्रातिपदिक/अव्ययार्थ)
• Form: अव्यय; परिमाण/अवधि-वाचक (as far as/upto)

• एव: indeed/just
• एव: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis/indeed)

• हि: indeed/for
• हि: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निपात (for/indeed)

• शृंगैः: with horns
• शृंगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शृंग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• मनोरमैः: beautiful/charming
• मनोरमैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: मनोरम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (शृंगैः इति)

• तु: and/but
• तु: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वय (but/and)

• अंगैः: with limbs
• अंगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अंग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• समग्रैः: complete/entire
• समग्रैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: समग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (अंगैः इति)

• सहितः: accompanied/with
• सहितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सह (उपसर्ग) + इ (धातु) / सहित (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'युक्तः/समेतः' अर्थे

• तदा: then
• तदा: Kriya-visheshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (then)

• वृक्षगुल्मलताकीर्णैः: filled with trees, shrubs, and creepers
• वृक्षगुल्मलताकीर्णैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: वृक्ष + गुल्म + लता + कीर्ण (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समाहार-द्वन्द्व (वृक्षगुल्मलता) + क्तान्त विशेषण (कीर्ण = strewn/filled)

• रम्यपक्षिनिषेवितैः: frequented by lovely birds
• रम्यपक्षिनिषेवितैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य + पक्षि + निषेवित (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (रम्यैः पक्षिभिः निषेवितैः) क्तान्त विशेषण

Speaker

Sūta (deduced; continuing narration after 'Sūta uvāca')

Tirtha Mahatmya

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A serene panorama: a mountain with multiple charming peaks; dense growth of trees, shrubs, and creepers; flocks of bright birds perched and in flight; the sense of a newly blessed terrain.

Characters & Entities

• Brāhmaṇas (addressed)
• Śṛṅga (peaks/horns)
• Vṛkṣa-gulma-latā
• Pakṣin (birds)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is not only a ritual site but an auspicious ecology—beauty and harmony in nature are signs of sanctity and divine settlement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verdant mountainous/cavern region being established in Nāgara Khaṇḍa, Adhyāya 9, described with peaks, vegetation, and birds.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive passage supporting the sthala-māhātmya through imagery of sacred nature.