Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 14

Devanagari script

तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः । तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय

Transliteration

tṛtīyastiṣṭhate'dyāpi raktaśṛṃgaḥ smṛto'tra yaḥ | tamānaya sahasrākṣa bilaṃ sārpaṃ prapūraya

Translation

Vị thứ ba đến nay vẫn còn đứng tại đây, được ghi nhớ với danh hiệu Raktśṛṅga. Hỡi Đấng ngàn mắt (Indra), hãy đem ngài ấy đến và lấp đầy hang động của loài Nāga (nāga-bila).

Word by Word

• तृतीयः: the third
• तृतीयः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• तिष्ठते: stands/remains
• तिष्ठते: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → तिष्ठति (लट्)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• अद्यापि: even today/still
• अद्यापि: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य + अपि (अव्यय-समुच्चय)
• Form: अव्यय; कालवाचक

• रक्तशृंगः: Raktaśṛṅga
• रक्तशृंगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रक्त + शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय

• स्मृतः: is remembered/called
• स्मृतः: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगे विधेय (is remembered/called)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक

• यः: who/which
• यः: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• तम्: him/that (one)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• आनय: bring
• आनय: Kriyā (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + नी (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• सहस्राक्ष: O thousand-eyed one (Indra)
• सहस्राक्ष: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सहस्र + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुव्रीहि (सहस्राणि अक्षाणि यस्य)

• बिलम्: cave/hole
• बिलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सार्पम्: serpentine/of snakes
• सार्पम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्प (प्रातिपदिक) → सार्प (तद्धित-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (serpentine/related to snakes)

• प्रपूरय: fill completely
• प्रपूरय: Kriyā (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + पूर् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Unnamed narrator (instruction addressed to Indra within the story)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Raktśṛṅga

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Śakra (Indra)

Visual Art Cues

Scene: Raktśṛṅga stands with a vivid red summit; Indra (thousand-eyed) is commanded to bring/position the mountain to fill a yawning serpent-cavern—dark, coiling forms hinted within the cave mouth.

Characters & Entities

• Raktaśṛṅga
• Sahasrākṣa (Indra)
• Nāga-bila (serpent cave)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred landscapes are protected through divinely guided acts; even Indra is enlisted to uphold the stability of a tīrtha-region.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāga-bila (the serpent-cavern) within the Hāṭakeśvara sacred region is foregrounded.

What ritualistic prescription is mentioned?

No devotional rite; a mythic directive is given—bring Raktaśṛṅga to fill/close the Nāga-bila.