Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 33

Devanagari script

श्रीभगवानुवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके संस्थिते शुभे । श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर

Transliteration

śrībhagavānuvāca | hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke saṃsthite śubhe | śrīmāturjagatāṃ mukhye tābhyāṃ pūjāṃ tvamācara

Translation

Đức Thế Tôn phán: “Tại thánh địa Hāṭakeśvara, nơi đôi Pādukā cát tường được an vị, con hãy cử hành lễ thờ phụng đôi Pādukā tối thượng ấy của Śrī Mātā, Mẹ của muôn thế giới.”

Word by Word

• श्री: venerable, revered
• श्री: Sambandha (Honorific marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: श्री (प्रातिपदिक/उपसर्गवत् उपाधि)
• Form: अव्यय; आदरसूचक उपपद (honorific prefix)

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Nominative singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• हाटकेश्वरजे: in/pertaining to Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजे: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (हाटकेश्वरात् जात/सम्बद्ध); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; क्षेत्रे इत्यस्य विशेषण

• क्षेत्रे: in the sacred field/place
• क्षेत्रे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन (Locative singular)

• पादुके: in the two sandals (pādukās)
• पादुके: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पादुका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया/सप्तमी विभक्ति, द्विवचन; अत्र सप्तमी द्विवचन (Locative dual): “in the two sandals”

• संस्थिते: situated, established
• संस्थिते: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); स्त्रीलिङ्ग; सप्तमी, द्विवचन; पादुके इत्यस्य विशेषण (situated/established)

• शुभे: auspicious
• शुभे: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सप्तमी, द्विवचन; पादुके इत्यस्य विशेषण

• श्री: revered
• श्री: Sambandha (Honorific marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: श्री (प्रातिपदिक/उपाधि)
• Form: अव्यय; आदरसूचक उपपद

• मातुः: of the Mother
• मातुः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन (Genitive singular)

• जगताम्: of the worlds
• जगताम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (Genitive plural: of worlds/beings)

• मुख्ये: in the principal (place)
• मुख्ये: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; क्षेत्रे इत्यस्य विशेषण (in the chief/primary)

• ताभ्याम्: by/with those two
• ताभ्याम्: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, द्विवचन (Instrumental dual: by/with those two)

• पूजाम्: worship
• पूजाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Accusative singular)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष-सर्वनाम; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Nominative singular)

• आचर: perform, practice
• आचर: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + चर् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/Imperative); मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Śiva (Śrī Bhagavān / Maheśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra Pādukā-sthāna of Śrī Mātā

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: The maiden (in-scene); frame listener(s) (out-of-scene)

Visual Art Cues

Scene: Śiva issues a clear command: in Hāṭakeśvara-kṣetra, at the place where auspicious Pādukās are स्थापित, the maiden is to perform worship to Śrī Mātā’s foremost Pādukās—suggesting a sanctum or pedestal with revered sandals/footprints.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Pādukā (sacred Pādukās)
• Śrī Mātā (Jagadambā / Mother of the worlds)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are upheld by prescribed worship; honoring the Divine Mother’s symbols (Pādukās) is a direct form of kṣetra-sevā and bhakti.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, where the auspicious Pādukās are established.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform pūjā specifically to the two Pādukās associated with Śrī Mātā.