Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

ततश्च तौ महीपालौ तत्प्रभावादुभौ द्विजाः । गतौ च परमां सिद्धिं जन्ममृत्युविवर्जिताम्

Transliteration

tataśca tau mahīpālau tatprabhāvādubhau dvijāḥ | gatau ca paramāṃ siddhiṃ janmamṛtyuvivarjitām

Translation

Sau đó, nhờ oai lực của thánh địa và sự an lập ấy, cả hai vị vua đều chứng đắc thành tựu tối thượng, lìa hẳn sinh và tử, hỡi các Bà-la-môn.

Word by Word

• tataḥ: thereafter
• tataḥ: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय/तदः)
• Form: काल/क्रमवाचक-अव्यय (adverb: then/thereafter)

• ca: and
• ca: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction: and)

• tau: those two
• tau: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; सर्वनाम

• mahī-pālau: the two kings
• mahī-pālau: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: mahī (प्रातिपदिक) + pāla (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीपालः = पृथिव्याः पालकः)

• tat-prabhāvāt: due to its power
• tat-prabhāvāt: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + prabhāva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु/अपादान), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तस्य प्रभावः)

• ubhau: both
• ubhau: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ubha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; विशेषण (द्विजाः/तौ)

• dvijāḥ: twice-born (brahmins)
• dvijāḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: dvija (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; (पाठे बहुवचनम्, अर्थे द्विवचन-सामञ्जस्यं सम्भवति)

• gatau: went/attained
• gatau: Kriyā (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √gam (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त; गत), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; विधेय (they went/attained)

• ca: and
• ca: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• paramām: supreme
• paramām: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: parama (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (सिद्धिम्)

• siddhim: attainment/perfection
• siddhim: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: siddhi (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• janma-mṛtyu-vivarjitām: free from birth and death
• janma-mṛtyu-vivarjitām: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: janman (प्रातिपदिक) + mṛtyu (प्रातिपदिक) + vivarjita (कृदन्त-प्रातिपदिक; vi-√vṛj/√varj)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (सिद्धिम्); समासः (द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषभावः): ‘जनमृत्यू विवर्जिता’ = free from birth and death

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rātrinātha-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas (vocative ‘dvijāḥ’)

Visual Art Cues

Scene: Two kings, radiant after worship/installation, ascend in a beam of light from the kṣetra; below, the twin shrines glow. A serene, liberation-themed culmination with sages witnessing.

Characters & Entities

• Mahīpāla (kings)
• Siddhi (supreme attainment)
• Janma-mṛtyu (birth and death)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Service to a sacred kṣetra—especially through building and consecration—can culminate in mokṣa, transcending saṃsāra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Soma/Rātrinātha-associated sacred precinct within Hāṭakeśvara-kṣetra, whose ‘prabhāva’ grants liberation.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; the verse states the spiritual fruit (mokṣa) arising from the kṣetra’s power and prior acts.