Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 109

Devanagari script

तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः । तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः

Transliteration

tatrasthasya nirastasya ye putrāḥ syurdvijottamāḥ | teṣāṃ saṃtatayo 'dyāpi te proktā bāhyavāsinaḥ

Translation

“Hỡi các bậc Bà-la-môn tối thượng, những người con sinh ra cho ngài khi ngài sống nơi ấy trong cảnh lưu đày—dòng dõi của họ cho đến hôm nay vẫn được gọi là ‘Bāhyavāsin’, tức ‘những người ở bên ngoài’.”

Word by Word

• तत्रस्थस्य: of the one staying there
• तत्रस्थस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तत्र-स्थ (प्रातिपदिक; तत्र + स्थ)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भाव्य; विशेषण-प्रयोगः (of one who is situated there)

• निरस्तस्य: of the banished one
• निरस्तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: निरस्त (कृदन्त; नि-√अस्/√अस्?; past passive participle as adjective)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) विशेषण (of the expelled/banished one)

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग; सम्बन्धबोधक-सर्वनाम (relative pronoun)

• पुत्राः: sons
• पुत्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग

• स्युः: would be / may be
• स्युः: Kriya (Verbal action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural); परस्मैपद

• द्विजोत्तमाः: best Brahmins (best of the twice-born)
• द्विजोत्तमाः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Noun
• Root: द्विज-उत्तम (प्रातिपदिक; द्विज + उत्तम)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग; जातिवाचक-विशेष्य (best of the twice-born)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सर्वनाम

• संततयः: descendants / lineages
• संततयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संतति (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), स्त्रीलिङ्ग

• अद्यापि: even today / still
• अद्यापि: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्यापि (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग; सर्वनाम

• प्रोक्ताः: are called / are said
• प्रोक्ताः: Kriya (Verbal predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रोक्त (कृदन्त; प्र-√वच्, भूतकर्मणि कृदन्त/PPP)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग; कर्मणि-प्रयोगे विधेय (are said/called)

• बाह्यवासिनः: outsiders / those dwelling outside
• बाह्यवासिनः: Karta (Predicate nominative/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: बाह्य-वासिन् (प्रातिपदिक; बाह्य + वासिन्)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग; वासिन्-प्रत्ययान्त (dweller)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāga-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas (dvijottama/brāhmaṇaśreṣṭha)

Visual Art Cues

Scene: A small settlement outside the main sacred precinct: families living beyond a boundary marker, elders recounting the exile-origin of the ‘Bāhyavāsins’ to visiting brāhmaṇas.

Characters & Entities

• Bāhyavāsins
• Nāgahrada (context)
• dvijottama (listener addressed)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha-stories explain how dharma, error, and penance shape communities and identities across generations.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāgahrada, shown as a place where a banished brāhmaṇa settled and from which a lineage designation arose.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse records an etiological tradition (naming of descendants) tied to tīrtha-residence.