Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 83

Devanagari script

योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ । गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी

Transliteration

yo'yaṃ saṃdṛśyate haṃso haṃsīmanusmaratyasau | gatistādṛṅna cāpyasya matpriyāyāśca yādṛśī

Translation

Con thiên nga đang thấy ở đây vẫn nhớ đến thiên nga mái của nó; nhưng dáng đi của nó chẳng giống như dáng đi của người yêu dấu của ta.

Word by Word

• यः: who/which
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular (relative pronoun)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular (demonstrative)

• संदृश्यते: is seen/appears
• संदृश्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-दृश् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative 3rd sg; आत्मनेपद

• हंसः: swan
• हंसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular

• हंसीम्: the female swan
• हंसीम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2/द्वितीया), एकवचन — Accusative singular

• अनुस्मरति: remembers
• अनुस्मरति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-स्मृ (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative 3rd sg; परस्मैपद

• असौ: that (one)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular (demonstrative)

• गतिः: movement/gait
• गतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular

• तादृक्: such/like that
• तादृक्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तादृश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular; विशेषण (गतिः)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय — negation

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय — conjunction

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अपि-कारक अव्यय — particle ‘also/even’

• अस्य: of this/its
• अस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6/षष्ठी), एकवचन — Genitive singular

• मत्प्रियायाः: of my beloved
• मत्प्रियायाः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मत्-प्रिया (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6/षष्ठी), एकवचन — Genitive singular; तत्पुरुष (मम प्रिया)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय — conjunction

• यादृशी: as (it is)/of what kind
• यादृशी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यादृश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular; विशेषण (गतिः)

Speaker

A lovelorn husband/lover (narrative voice within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kund (implied)

Visual Art Cues

Scene: A swan glides on calm water, turning as if remembering its mate; the speaker watches, then shakes his head, asserting his beloved’s gait is unlike even this graceful bird.

Characters & Entities

• haṃsa (swan)
• haṃsī (she-swan)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Longing projects comparisons onto the world; Purāṇic teaching frequently points to mastering such mental projections through dharma and inner discipline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this shloka.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.