Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः । हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः

Transliteration

nirvidya bhūtale śarvaḥ sarvavyāpī sadā śivaḥ | hāṭakeśvarasaṃjñe'sminkṣetre devaḥ svayaṃ sthitaḥ

Translation

Dẫu bao trùm khắp, Śarva—Śiva hằng cát tường—như thể chán nản cõi trần, và chính Ngài ngự tại thánh địa này mang danh Hāṭakeśvara.

Word by Word

• निर्विद्य: having become dispassionate
• निर्विद्य: Sambandha (पूर्वक्रिया/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: nir-√विद् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभावः (gerund/absolutive: having become indifferent/disgusted)

• भूतले: on the earth’s surface
• भूतले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: bhū-tala (प्रातिपदिक; भू + तल)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (bhūyāḥ talaṃ: ‘surface of the earth’)

• शर्वः: Śarva (Śiva)
• शर्वः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: śarva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (masculine nominative singular; epithet of Śiva)

• सर्वव्यापी: all-pervading
• सर्वव्यापी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sarva-vyāpin (प्रातिपदिक; सर्व + व्यापिन्)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; तत्पुरुषः (sarvatra vyāpnoti: all-pervading)

• सदा: always
• सदा: Sambandha (Temporal/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: sadā (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb: ‘always’)

• शिवः: Śiva
• शिवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: śiva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (masculine nominative singular)

• हाटकेश्वरसंज्ञे: in (the place) called Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरसंज्ञे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: hāṭaka-īśvara-saṃjñā (प्रातिपदिक; हाटक + ईश्वर + संज्ञा)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (agreeing with क्षेत्रे); बहुपद-तत्पुरुषः (‘having the designation Hāṭakeśvara’)

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (pronoun: neuter locative singular)

• क्षेत्रे: in the sacred field
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: kṣetra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (neuter locative singular)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: deva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (masculine nominative singular)

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध-क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: svayam (अव्यय)
• Form: अव्यय; स्वतः/आत्मनः क्रियाविशेषण (indeclinable: ‘himself/of his own accord’)

• स्थितः: abides, is stationed
• स्थितः: Kriya (State/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु) + क्त (स्थित)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (past participle used predicatively: ‘stood/abiding’)

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva as an all-pervading cosmic presence subtly overlaying the landscape, yet also shown seated/standing near a shrine in the Hāṭakeśvara field—suggesting localized grace within universal immanence.

Characters & Entities

• Śarva
• Śiva
• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even the all-pervading Lord chooses particular sacred places to be specially accessible to devotees.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, presented as a place where Śiva is ‘personally present’.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse establishes the sanctity of the kṣetra as a basis for pilgrimage and worship.