Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु । पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः

Transliteration

kadācidrakṣatastasya paśūṃstānvanabhūmiṣu | paśureko viniṣkrāṃtaḥ svayūthāttṛṇalobhataḥ

Translation

Một lần, khi ông đang trông coi đàn vật ấy trong những vùng rừng núi, có một con vì tham cỏ mà lạc khỏi bầy của nó.

Word by Word

• कदाचित्: once / at some time
• कदाचित्: Kriya-Visheshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• रक्षतः: of him (while) guarding
• रक्षतः: Karta (Agent in participial clause/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु) → रक्षत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘तस्य’ इत्यनेन सह—‘while he was guarding’ अर्थे

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• पशून्: animals/cattle
• पशून्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

• तान्: those
• तान्: Visheshana (Determiner/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणवत् (निर्देशक)

• वनभूमिषु: in forest-grounds
• वनभूमिषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन-भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (वनस्य भूमिः)

• पशुः: an animal
• पशुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• एकः: one
• एकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक-विशेषणम्

• विनिष्क्रांतः: went out / strayed out
• विनिष्क्रांतः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि+निस्+क्रम् (धातु) → विनिष्क्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः—‘went out’

• स्वयूथात्: from its own herd
• स्वयूथात्: Apadana (Separation/अपादान)
• Type: Noun
• Root: स्व-यूथ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (स्वं यूथम्)

• तृणलोभतः: out of greed for grass
• तृणलोभतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तृण-लोभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु/कारण), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (तृणस्य लोभः)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced; not explicit in snippet)

Skanda Dialogue

Listener: Dvija audience

Visual Art Cues

Scene: A cow (or beast) breaks away from the herd into dense forest, drawn toward a patch of lush grass; the cowherd is in the distance with the remaining herd; shafts of light suggest destiny guiding the animal toward a hidden sacred spot.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Small lapses driven by desire can lead to larger trouble; vigilance is part of one’s dharma in entrusted duties.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse continues the introductory episode; the tīrtha itself is not specified in the verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it narrates the cause of the missing animal.