Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 9

Devanagari script

निजभालतलं कलानिधेः कलया नित्यमलंकरोति यः । स तदीश्वरमप्यतापयद्विधुरेको विपरीत एव तु

Transliteration

nijabhālatalaṃ kalānidheḥ kalayā nityamalaṃkaroti yaḥ | sa tadīśvaramapyatāpayadvidhureko viparīta eva tu

Translation

Đấng luôn trang sức trán mình bằng một phần của Kalānidhi (Trăng), thì chính vầng Trăng ấy—trong một nghịch cảnh lạ lùng—lại khiến cả Chúa Tể của mình bừng cháy vì sầu nhiệt.

Word by Word

• nija-bhāla-talam: his own forehead-surface
• nija-bhāla-talam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: nija (प्रातिपदिक) + bhāla (प्रातिपदिक) + tala (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुषः “निजस्य भालस्य तलम्”

• kalā-nidheḥ: of the moon (treasure of digits)
• kalā-nidheḥ: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: kalā (प्रातिपदिक) + nidhi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; तत्पुरुषः “कलानां निधिः” (moon)

• kalayā: with a digit/phase
• kalayā: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: kalā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• nityam: always
• nityam: Kāla (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: nityam (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (always)

• alaṃkaroti: adorns
• alaṃkaroti: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: alaṃ-√kṛ (धातु)
• Form: लट् (present/वर्तमान), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• yaḥ: who
• yaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक-यः (relative pronoun)

• saḥ: he
• saḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तद्-सम्बन्धक (correlative)

• tad-īśvaram: that Lord (Śiva)
• tad-īśvaram: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुषः “तस्य ईश्वरः”

• api: even
• api: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: api (निपात)
• Form: निपात (even/also)

• atāpayat: tormented/heated
• atāpayat: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ā-√tap (धातु)
• Form: लुङ् (aorist/अद्यतनभूत), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• vidhuḥ: the moon
• vidhuḥ: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vidhu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ekaḥ: alone
• ekaḥ: Karta (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: eka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (to vidhuḥ)

• viparītaḥ: contrary/opposite
• viparītaḥ: Karta (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: viparīta (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (to vidhuḥ)

• eva: indeed/just
• eva: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: eva (निपात)
• Form: निपात (emphasis/only)

• tu: but
• tu: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: tu (निपात)
• Form: निपात (contrast/“but”)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: Close focus on Śiva’s forehead: the crescent Moon that usually cools and beautifies is shown as strangely ‘heating’ the Lord—an artistic paradox with contrasting cool lunar glow and warm anguish aura.

Characters & Entities

• Śiva
• Candra (Vidhu, Kalānidhi)
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The ‘paradox’ underscores the intensity of Kāśī’s pull: even the Moon—Śiva’s ornament—becomes a cause in the narrative of longing, magnifying Kāśī’s greatness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, as the implied object of separation that triggers this cosmic paradox.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.