Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 48

Devanagari script

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

Transliteration

citrotpalā vipāśā ca rañjanā vāluvāhinī | ṛkṣapādaprasūtāstāḥ sarvā vai rudrasaṃbhavāḥ

Translation

Citrotpalā, Vipāśā, Raṅjanā và Vāluvāvāhinī—những dòng sông này sinh từ Ṛkṣapāda, và tất thảy quả thật là các hiển lộ phát sinh từ Rudra.

Word by Word

• चित्रोत्पला: Citrotpalā (river)
• चित्रोत्पला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्र (प्रातिपदिक) + उत्पला (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• विपाशा: Vipāśā (river)
• विपाशा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विपाशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• रञ्जना: Rañjanā (river)
• रञ्जना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रञ्जना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• वालुवाहिनी: Vāluv āhinī (sand-carrying river)
• वालुवाहिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वालुका (प्रातिपदिक) + वाहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (वालुकायाः वाहिनी); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• ऋक्षपादप्रसूताः: born from Ṛkṣapāda
• ऋक्षपादप्रसूताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऋक्षपाद (प्रातिपदिक) + प्रसूत (कृदन्त, √सू)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋक्षपादात् प्रसूताः/ऋक्षपादस्य प्रसूताः); बहुवचनम्, प्रथमा (1st/प्रथमा); स्त्रीलिङ्गे 'ताः' इत्यन्वयात् स्त्रीलिङ्ग-प्रथमा-बहुवचनार्थे

• ताः: those (rivers)
• ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपातः; खलु/एव-अर्थे (emphatic particle)

• रुद्रसंभवाः: originating from Rudra
• रुद्रसंभवाः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक) + संभव (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (रुद्रस्य संभवाः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic speaker) to Yudhiṣṭhira

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rudra-sambhava rivers (Citrotpalā, Vipāśā, Raṅjanā, Vāluvāvāhinī)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: Rudra as cosmic source stands upon a mountain/forest edge; from a sage/ancestor figure Ṛkṣapāda (bear-footed/ṛkṣa-associated) emerge multiple river-goddesses flowing outward, each with distinct color and current texture (lotus, sand, clear mountain water).

Characters & Entities

• Rudra
• Ṛkṣapāda
• Citrotpalā
• Vipāśā
• Raṅjanā
• Vāluvāvāhinī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy rivers are treated as divine embodiments; their sanctity is grounded in their Rudra-origin, encouraging reverence and tīrtha-sevā.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā (Narmadā) sacred landscape is implied, with affiliated rivers presented as Rudra-born tīrthas within the Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed in this verse; it establishes sacred provenance, supporting later acts like snāna and tīrtha-visit.