Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 23

Devanagari script

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

Transliteration

māruteśadvayaṃ tadvaddvau ca jvāleśvarau smṛtau | śuklatīrthadvayaṃ puṇyamapsareśadvayaṃ tathā

Translation

Cũng như thế, có một đôi đền Māruteśa, và hai đền Jvāleśvara được ghi nhớ. Đôi Śukla-tīrtha là thánh địa đầy công đức, và đôi đền Apsareśa cũng vậy.

Word by Word

• मारुतेशद्वयम्: the pair of Māruteśvara shrines
• मारुतेशद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मारुत-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; मारुत + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (मारुतस्य ईश्वरः) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

• तद्वत्: in the same manner
• तद्वत्: Sambandha (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तुल्यवाचक)
• Form: अव्ययम्; तुलनार्थक-निपातः (in the same way)

• द्वौ: two
• द्वौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• ज्वालेश्वरौ: the two Jvāleśvaras
• ज्वालेश्वरौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्वाला-ईश्वर (प्रातिपदिक; ज्वाला + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (ज्वालायाः ईश्वरः)

• स्मृतौ: are remembered
• स्मृतौ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: क्त-कृदन्तम्; पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्; ‘are remembered’

• शुक्लतीर्थद्वयम्: the pair of Śukla-tīrthas
• शुक्लतीर्थद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शुक्ल-तīर्थ-द्वय (प्रातिपदिक; शुक्ल + तीर्थ + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—कर्मधारय/तत्पुरुषभावः (शुक्लं तीर्थम्) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

• पुण्यम्: holy/meritorious
• पुण्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (शुक्लतीर्थद्वयम् इत्यस्य)

• अप्सरेशद्वयम्: the pair of Apsareśvara shrines
• अप्सरेशद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस्-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; अप्सरस् + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (अप्सरसाम् ईश्वरः) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थे (also/likewise)

Speaker

A sage (muni), per the adhyāya’s narrative enumeration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Māruteśa (pair), Jvāleśvara (pair), Śukla-tīrtha (pair), Apsareśa (pair)

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: dvijas / pilgrims

Visual Art Cues

Scene: A dynamic elemental panorama: twin Māruteśa shrines with fluttering flags and swirling leaves; twin Jvāleśvara shrines with visible sacred flames or rows of lamps; Śukla-tīrtha ghats gleaming white with pilgrims in clean garments; Apsareśa shrine adorned with floral garlands, with celestial dancers depicted in the sky as symbolic presence.

Characters & Entities

• Māruteśa
• Jvāleśvara
• Śuklatīrtha
• Apsareśa
• Apsaras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Revā landscape is portrayed as densely sacralized—many named Śiva-sites radiate puṇya, inviting sustained pilgrimage and worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Māruteśa, Jvāleśvara, Śukla-tīrtha, and Apsareśa pairs listed in this chapter’s tīrtha enumeration.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; “puṇya” signals merit gained through customary tīrtha practices like bathing and darśana.