Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश हंसतीर्थमनुत्तमम् । यत्र हंसस्तपस्तप्त्वा ब्रह्मवाहनतां गतः

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | tato gaccheddharādhīśa haṃsatīrthamanuttamam | yatra haṃsastapastaptvā brahmavāhanatāṃ gataḥ

Translation

Śrī Mārkaṇḍeya nói: “Rồi sau đó, hỡi bậc chúa tể của cõi đất, hãy đến Haṃsatīrtha vô song—nơi chim Haṃsa tu khổ hạnh và đạt địa vị làm vật cưỡi của Phạm Thiên (Brahmā).”

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: the venerable Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रीमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समासः—श्री + मार्कण्डेय (कर्मधारयः: ‘श्रीमान् मार्कण्डेयः’)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• ततः: then, thereafter
• ततः: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; विध्यर्थ (injunctive)

• धराधीश: O lord of the earth (king)
• धराधीश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: धराधीश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th case), एकवचन; समासः—धरा + अधीश (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘धरायाः अधीशः’)

• हंसतीर्थम्: to Haṃsa-tīrtha
• हंसतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंसतीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; समासः—हंस + तीर्थ (तत्पुरुषः)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; विशेषणम् (qualifying हंसतीर्थम्)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Relative location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-स्थानवाचक (relative adverb of place)

• हंसः: the swan (Haṃsa)
• हंसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन

• तप्त्वा: having performed (austerity)
• तप्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; पूर्वकालिक क्रिया (prior action)

• ब्रह्मवाहनताम्: the state of being Brahmā’s vehicle
• ब्रह्मवाहनताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मवाहनता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; समासः—ब्रह्मन् + वाहन (तत्पुरुषः) + ता (भावप्रत्यय)

• गतः: went, attained
• गतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्तरि कृदन्त (past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Haṃsatīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Dharādhiśa (a king)

Visual Art Cues

Scene: On the banks of the Revā, a serene tīrtha with lotuses; a radiant haṃsa performs austerities (standing still, meditative); above, Brahmā acknowledges and the haṃsa is envisioned as the divine vehicle.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Haṃsatīrtha
• Haṃsa (swan)
• Brahmā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes ‘unsurpassed’ through tapas and sacred history; visiting such a place aligns the pilgrim with that ascetic power.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Haṃsatīrtha, introduced as an anuttama (unsurpassed) pilgrimage site in the Revā-khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

A direct pilgrimage injunction: ‘one should go’ to Haṃsatīrtha.