Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

Transliteration

jagatpaśyāmi rājendra viśantaṃ vyādite mukhe | nānātaraṅgabhaṅgāṅgā mahāphenaughasaṃkulāḥ | yathā nadyo layaṃ yānti samudraṃ prāpya sasvanāḥ

Translation

Hỡi đức vua cao quý, tôi thấy cả thế giới đang đi vào cái miệng há to đó—giống như những dòng sông, cuộn trào bọt nước và sóng vỗ, lao đi với tiếng gầm vang và tan biến khi chạm vào biển cả.

Word by Word

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; (राज्ञाम् इन्द्रः) षष्ठी-तत्पुरुषः

• विशन्तम्: entering
• विशन्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु) + शतृ (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तम् (Present active participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘जगत्’ इति कर्मणः विशेषणम्

• व्यादिते: in (the) opened wide
• व्यादिते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वि + आ + दा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; भूतकृदन्त ‘व्यादित’ (= opened wide); ‘मुखे’ इति विशेष्यस्य

• मुखे: in the mouth
• मुखे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विविधार्थक-विशेषणवत् (indeclinable used adjectivally: various)

• तरङ्गभङ्गाङ्गाः: whose limbs are broken by waves / wave-tossed-bodied
• तरङ्गभङ्गाङ्गाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तरङ्ग + भङ्ग + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; ‘नद्यः’ इति विशेष्यस्य; (तरङ्ग-भङ्गः) इति षष्ठी/तत्पुरुषभावेन ‘अङ्ग’ विशेष्यं

• महाफेनौघसंकुलाः: crowded with great masses of foam
• महाफेनौघसंकुलाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: महाफेनौघ + संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; ‘नद्यः’ इति विशेष्यस्य; (महान् फेनौघः) इति कर्मधारयपूर्वकः तत्पुरुषः

• यथा: just as
• यथा: Sambandha (Comparative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (comparative particle: as/just as)

• नद्यः: rivers
• नद्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन

• लयम्: dissolution/merging
• लयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• यान्ति: go/attain
• यान्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• समुद्रम्: the ocean
• समुद्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive)

• सस्वनाः: with sound/roaring
• सस्वनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स + स्वन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; बहुव्रीहिः—‘स्वनः अस्ति येषाम्’

Speaker

Deductive: A narrator addressing a king (rājendra) within the Revākhaṇḍa frame

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) and its tirtha-stream symbolism

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: King (राजेन्द्र)

Visual Art Cues

Scene: A vast gaping divine mouth like an oceanic abyss; the entire world streams into it as roaring rivers with foam and waves; the sound and motion convey inevitability and grandeur.

Characters & Entities

• Rājendra (king, addressed)
• Samudra (ocean)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All multiplicity ultimately returns to the One; the world’s forms dissolve into the Supreme, as rivers surrender to the ocean.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tirtha is explicitly named in this verse; it is a cosmic comparison within the Revā-section narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None is stated in this verse.