Rig Veda 1.92.9 — Mandala 1, Sukta 92, Mantra 9

Sukta 1.92

Rishi: Gotamas

Devata: Uṣas

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

विश्वानि देवी भुवनाभिचक्ष्या प्रतीची चक्षुरुर्विया वि भाति । विश्वं जीवं चरसे बोधयन्ती विश्वस्य वाचमविदन्मनायोः ॥

Transliteration

víśvāni devī́ bhúvanābhicákṣyā pratī́cī cákṣur urviyā́ ví bhāti | víśvaṃ jīváṃ cárase bodháyantī víśvasya vā́cam avidan manāyóḥ ||

Translation

Nữ thần, đấng nhìn thấu mọi cõi, tỏa sáng hướng về chúng ta với tầm nhìn rộng lớn. Đánh thức mọi vận động của sinh linh để tiến bước, nàng tìm ra cho toàn thể “lời của hai tâm”—khiến lời nói và sự hiểu biết hòa hợp.

Word by Word

• विश्वानि: all (things)
• विश्वानि: कर्म (बोधयन्ती इत्यस्य) / विशेष्य-विशेषणभावः
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) सर्व-विशेषण

• देवी: the goddess (Uṣas)
• देवी: कर्तृ (वि भाति, बोधयन्ती) / संबोधन-न (यहाँ प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक) < देव

• भुवनानि: worlds, beings/realms
• भुवनानि: कर्म (अभिचक्ष्या इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक) < √भू

• अभिचक्ष्या: overlooking, beholding (all)
• अभिचक्ष्या: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अभि-√चक्ष् (देखना) → अभिचक्ष्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• प्रतीची: facing toward (us), turned hither
• प्रतीची: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: प्रतीच् (प्रातिपदिक)

• चक्षुः: eye; sight
• चक्षुः: कर्म (उर्विया इत्यस्य; ‘दृष्टिं/नेत्रम्’)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)

• उर्विया: widely, with broad expanse
• उर्विया: करण (वि भाति—‘विस्तार/विस्तृतता से’)
• Type: Adjective
• Root: उर्वी (प्रातिपदिक)

• वि: apart, forth (intensifier)
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/निपात)

• भाति: shines
• भाति: क्रिया (कर्तृ: देवी)
• Type: Verb
• Root: √भा (दीप्तौ)

• विश्वम्: all, the whole
• विश्वम्: कर्म (बोधयन्ती इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) सर्व-विशेषण

• जीवम्: living
• जीवम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: जीव (प्रातिपदिक) < √जीव्

• चरसे: you move, you go
• चरसे: क्रिया (कर्तृ: त्वम् = उषाः/देवी)
• Type: Verb
• Root: √चर् (गत्यर्थे)

• बोधयन्ती: awakening, rousing
• बोधयन्ती: कर्तृ (देवी) / क्रियाविशेषणभावः (चरसे सह)
• Type: Verb
• Root: √बुध् (बोधने) → बोधयन्ती (णिच्-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त)

• विश्वस्य: of all, of the whole
• विश्वस्य: सम्बन्ध (वाचम् इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• वाचम्: voice, speech
• वाचम्: कर्म (अविदत् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)

• अविदत्: found, obtained
• अविदत्: क्रिया (कर्तृ: देवी)
• Type: Verb
• Root: √विद् (ज्ञाने/लाभे; यहाँ ‘प्राप्तौ/अविन्दत्’)

• मनायोः: of the two minds/intentions (dual)
• मनायोः: सम्बन्ध/अधिकारण (अविदत्—‘(दो) मनाओं/मनसों के’)
• Type: Noun
• Root: मना (प्रातिपदिक; वेदिक ‘मना’ = मनस्/चित्त/विचार)