Adhyaya 15

Verse 1

शौनक उवाच । कथयस्व महाभाग माहात्म्यं पापनाशनम् । एकादश्याः फलं किं वा किल्बिषं स्यादकुर्वतः

Śaunaka thưa: “Bạch bậc đại phúc, xin kể cho con nghe oai đức diệt trừ tội lỗi. Quả báo của việc giữ trai giới Ekādaśī là gì, và kẻ không giữ sẽ mắc tội lỗi ra sao?”

Verse 2

सूत उवाच । एकादश्यास्तु माहात्म्यं किमहं वच्मि सांप्रतम् । श्रुत्वा चैकादशीनाम यमदूताश्च शंकिताः

Sūta đáp: “Giờ đây ta còn nói gì thêm về sự vĩ đại của Ekādaśī nữa? Chỉ cần nghe đến danh xưng Ekādaśī thôi, các sứ giả của Yama cũng đã run sợ.”

Verse 3

भवंति नात्र संदेहो सर्वप्राणिभयंकराः । व्रतानां चैव सर्वेषां श्रेष्ठां चैकादशीं शुभाम्

Không còn nghi ngờ gì: họ trở nên đáng sợ đối với mọi loài hữu tình; và trong tất cả các trai giới, Ekādaśī cát tường là tối thượng.

Verse 4

उपोष्य जागृयाद्विष्णोः कुर्य्याच्च मंडनं महत् । तुलसीदलैस्तु यो मर्त्यो हरिपूजां करोति वै

Sau khi nhịn ăn, người ấy nên thức canh đêm vì Viṣṇu và trang hoàng đàn tràng thật long trọng. Quả thật, phàm nhân nào dâng cúng Hari bằng lá tulasī thì ấy là sự thờ phụng đúng pháp, đáng tán thán.

Verse 5

दलेनैकेन लभते कोटियज्ञफलं द्विज । अगम्यागमने चैव यत्पापं समुदाहृतम्

Hỡi brāhmaṇa, chỉ với một chiếc lá thôi cũng đạt được quả phúc của mười triệu lễ tế yajña; và ngay cả tội lỗi được nói là do đến gần kẻ không nên đến gần, cũng nhờ đó mà được tiêu trừ.

Verse 6

तत्पापं याति विलयं चैकादश्यामुपोषणात् । घृतपूर्णं प्रदीपं यो दद्याद्विष्णुदिने द्विज

Tội ấy tiêu tan nhờ trai giới vào ngày Ekādaśī. Hỡi bậc nhị sinh, ai dâng ngọn đèn đầy bơ ghee trong ngày thánh của Viṣṇu (Ekādaśī) thì được công đức lớn.

Verse 7

अंते विष्णुपुरं याति तमो हत्वा स्वतेजसा । धन्या जनपदास्ते वै धन्यः स च महीपतिः

Rốt cuộc, người ấy đến thành của Viṣṇu, tự ánh quang minh mình mà diệt bóng tối. Thật phúc thay những xứ sở ấy, và phúc thay cả vị quân vương ấy.

Verse 8

हरेर्दिने यस्य राज्ये चैकादश्या महोत्सवः । नारायणस्य शयने पार्श्वस्य परिवर्त्तने

Trong vương quốc của ai, vào ngày thánh của Hari, đại lễ Ekādaśī được cử hành—đúng lúc Nārāyaṇa an nằm trong giấc ngủ thiêng và trở mình nghiêng sang một bên.

Verse 9

विशेषेण प्रबोधिन्या निराहारा भवंति ये । मदंति कं नानयध्वंप्राणिनःपुण्यभागिनः

Những ai, nhất là vào Prabodhinī Ekādaśī, giữ trai giới không ăn—cần gì dẫn những hữu tình có phần phúc ấy đi nơi khác? Chính họ tự đem niềm hoan hỷ và điềm lành.

Verse 10

अहर्निशं पितृपतिः समादिशति दूतकान् । एकादशी जगन्नाथ वल्लभा पुण्यवर्धिनी

Ngày đêm, Chúa tể của các Pitṛ truyền lệnh cho các sứ giả: “Ekādaśī—người được Jagannātha yêu quý—luôn làm tăng trưởng công đức.”

Verse 11

विष्णुर्देहं दोहत्येव तस्यामन्नस्य भक्षणे । तेषां धिग्जीवनं संपत्धिक्सौंदर्यं च वर्तनम्

Khi ăn thứ thực phẩm ấy, khác nào chính đức Viṣṇu bị vắt sữa, bị khai thác từ ngay thân thể của Ngài. Đáng chê trách thay đời sống, tài sản, cả vẻ đẹp và hạnh kiểm của những kẻ như vậy!

Verse 12

येऽन्नमश्नंति पापिष्ठाश्चैकादश्यां हि विड्भुजः । एकादश्यां द्विजश्रेष्ठ भुक्तिमाश्रित्य केवलम्

Những kẻ ăn uống vào ngày Ekādaśī thật là tội lỗi bậc nhất; họ bị gọi là kẻ ăn đồ uế tạp. Ôi bậc tối thắng trong hàng nhị sinh, vào Ekādaśī họ chỉ nương vào việc ăn, chẳng nương nơi sự tiết chế.

Verse 13

बहूनि विविधान्येव तिष्ठंति दुरितानि च । अमावास्यां यथा स्त्रीणां संगमे कलुषं महत्

Nhiều tội lỗi muôn dạng vẫn còn lưu lại; như vào ngày Amāvasyā (ngày sóc), sự giao hợp với phụ nữ mang sự ô uế rất lớn.

Verse 14

एकादश्यां तथैवान्नभक्षणे वृजिनं भवेत् । रोगिणश्च तथा खंज काससोदरकुष्ठकाः

Cũng vậy, ăn uống vào ngày Ekādaśī trở thành nguồn gốc của tội lỗi; và do quả ấy người ta mắc bệnh—què quặt, tàn tật, ho suyễn, bụng trướng thủy (cổ trướng), hoặc phong cùi.

Verse 15

इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे हरिवासरमाहात्म्यकथनं । नाम पंचदशोऽध्यायः

Như vậy, trong Śrī Padma Mahāpurāṇa, nơi cuộc đối thoại giữa Sūta và Śaunaka, thuộc Brahma-khaṇḍa, chương thứ mười lăm mang tên “Tường thuật sự vĩ đại của Harivāsara (ngày thiêng liêng dâng lên Hari)” đã kết thúc.

Verse 16

राजबद्धा द्विजश्रेष्ठ तस्यामन्नस्य भक्षणे । संसारे यानि पापानि तानि विप्र हरेर्दिने

Hỡi bậc tối thượng trong hàng Bà-la-môn, nếu ăn lương thực bị quyền vua tịch thu, thì mọi tội lỗi trong cõi luân hồi—hỡi Bà-la-môn—đều quy về vào ngày của Hari.

Verse 17

भुक्तिमाश्रित्य तिष्ठंति जलभक्षणमाज्ञया । कुर्वतां सर्वपापानि नरकान्निष्कृतिर्भवेत्

Nương tựa vào hưởng thụ thế gian, họ chỉ tồn tại theo lệnh mà sống bằng nước; kẻ phạm đủ mọi tội lỗi thì không có sự chuộc tội—ắt rơi vào địa ngục.

Verse 18

न निष्कृतिर्भवेन्नॄणां भुंजतां च हरेर्दिने । नरा यावंति चान्नानि भुंजते च हरेर्दिने

Đối với người ăn vào ngày của Hari thì không có sự sám hối chuộc tội. Họ ăn bao nhiêu thứ vào ngày Hari, thì bấy nhiêu quả báo đổ xuống trên họ.

Verse 19

प्रत्यन्नं च ब्रह्महत्याकोटिजं वृजिनं भवेत् । पुनर्वच्मि पुनर्वच्मि श्रूयतां श्रूयतां नराः

Mỗi miếng ăn (thu được theo cách bất chính) đều thành tội ác ngang với mười triệu lần sát hại Bà-la-môn. Ta nói đi nói lại—hãy nghe, hãy nghe, hỡi mọi người!

Verse 20

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं हरेर्दिने । गंगादिषु च तीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते

Vào ngày thiêng của Hari, chớ ăn—chớ ăn—tuyệt đối chớ ăn. Phước quả đạt được do tắm gội tại các thánh địa như sông Hằng, cũng được thành tựu (nhờ sự kiêng này).

Verse 21

चंद्रसूर्योपरागे च चैकादश्यामुपोषितः । अर्चित्वोत्पलमालाभिस्तस्यां च कमलापतिम्

Vào lúc nguyệt thực hay nhật thực, sau khi giữ trai giới ngày Ekādaśī, người ấy nên thành kính thờ phụng Kamalāpati (Viṣṇu), dâng những vòng hoa sen xanh.

Verse 22

विधिवत्पारणं कृत्वा न मातुर्गर्भभाजनम् । एकादश्यां हरेर्गेहे करोति मंडनं द्विज

Sau khi làm lễ pāraṇa (phá trai) đúng nghi thức, chớ dùng phần thức ăn dành cho người mẹ đang mang thai. Hỡi bậc Bà-la-môn, vào ngày Ekādaśī, người ấy trang hoàng nhà/đền của Hari.

Verse 23

परमां गतिमासाद्य तिष्ठेद्विष्णुनिकेतने । एकादशीं समासाद्य निराहारा भवंति ये

Đạt đến cảnh giới tối thượng, họ an trú nơi cư xá của Viṣṇu—những ai khi Ekādaśī đến liền giữ trạng thái nirāhāra, nhịn ăn trọn vẹn.

Verse 24

तेषां विष्णुपुरे शश्वन्निवासोऽपि न संशयः । तुलसीभक्तिसंलीनं मनो येषां विराजते

Không còn nghi ngờ: họ được cư trú vĩnh hằng tại Viṣṇupura—những người có tâm rạng ngời, chìm sâu trong lòng sùng kính đối với Tulasī.

Verse 25

ते यांति परमं विष्णोः स्थानमेव न संशयः । परद्रव्येष्वभिरुचिर्येषां चैव न विद्यते

Họ chắc chắn đạt đến cảnh giới tối thượng của Viṣṇu—không còn nghi ngờ—là những người trong lòng không khởi lên dù chỉ một mảy may ham muốn đối với tài sản của kẻ khác.

Verse 26

संतुष्टमनसो येऽपि तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् । दुर्भिक्षकालमासाद्य प्राणिभ्यो ये नरोत्तमाः

Ngay cả những người có tâm ý an túc—đối với họ, cõi trú của Viṣṇu chắc chắn; và những bậc nhân ưu tú, khi nạn đói đến mà ban phát lương thực, cứu giúp các loài hữu tình, cũng đạt đến cõi ấy.

Verse 27

ददत्यन्नं हरेः सद्म तेषां चैव न संशयः । गवां द्विजानां त्राणाय स्वामिनो योषितस्तथा

Ai bố thí thực phẩm thì đạt đến cõi của Hari—không chút nghi ngờ; cũng vậy, những người vợ của gia chủ biết gìn giữ, che chở bò và các dvija (Bà-la-môn) cũng được đạt cảnh giới ấy.

Verse 28

प्राणान्मुंचंति ये मर्त्त्यास्तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् । प्राणिभिर्दशमीविद्धा न चोपोष्या कदाचन

Những phàm nhân xả bỏ mạng sống mình thì chắc chắn đạt cõi của Viṣṇu. Tithi Daśamī bị nói là ‘bị hữu tình xuyên phạm’ nên không bao giờ nên giữ làm ngày trai giới nhịn ăn.

Verse 29

परिहार्यं द्विजश्रेष्ठ दुर्जनस्यांतिकं यथा । अरुणोदयवेलायां दशमी संगता यदि

Hỡi bậc tối thượng trong hàng dvija, nên tránh gần kẻ ác; cũng như phải dè dặt khi tithi Daśamī trùng với thời khắc aruṇodaya (lúc hừng đông).

Verse 30

तत्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् । दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः

Trong trường hợp ấy, nên giữ trai giới vào Dvādaśī và làm lễ pāraṇa (phá trai) vào Trayodaśī. Quy tắc này áp dụng khi aruṇodaya còn dính với phần dư của Daśamī.

Verse 31

वैष्णवेन न कर्त्तव्यं तद्दिनैकादशीव्रतम् । चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते

Một tín đồ Vaiṣṇava không nên giữ giới nguyện Ekādaśī vào ngày ấy. Khoảng bốn ghaṭikā trước buổi sáng được gọi là ‘aruṇodaya’ (bình minh).

Verse 32

यतीनां स्नानकालोयं गंगांभः सदृशः स्मृतः । अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते

Thời khắc này được quy định là giờ tắm của các yati (bậc xuất gia), và được ghi nhớ thanh tịnh như nước sông Gaṅgā. Và nếu vào lúc aruṇodaya thấy tithi Daśamī…

Verse 33

न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी । स्वल्पां च दशमीविद्धां त्यजेदेकादशीं बुधः

Trong trường hợp ấy, không nên hành trì Ekādaśī, vì sẽ làm tổn hại dharma, kāma và artha. Người trí nên từ bỏ Ekādaśī dù chỉ hơi bị Daśamī ‘xuyên lấn’ (chồng tithi).

Verse 34

सुराबिंदोस्तु संपर्कात्घृतकुंभं त्यजेद्यथा । संपूर्णैकादशी यत्र द्वादश्यां पुनरेव सा

Như bình bơ ghee bị bỏ đi khi chạm dù chỉ một giọt rượu, cũng vậy việc trì Ekādaśī bị xem là hư hoại; khi ấy phải thực hành lại vào ngày Dvādaśī.

Verse 35

उत्तरा यतिभिः कार्या पूर्वामुपवसेद्गृही । एकादशीकला यत्र द्वादशीपरतो न चेत्

Các yati nên hành trì Ekādaśī về sau (uttarā), còn người tại gia nên nhịn ăn ở Ekādaśī về trước (pūrvā). Nơi phần tithi Ekādaśī không kéo dài sang Dvādaśī thì áp dụng quy tắc này.

Verse 36

तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादशी विलुप्ता चेत्परतो द्वादशीयुता

Trong pháp tu ấy, công đức ngang bằng trăm lễ tế; việc phá trai (pāraṇa) nên làm vào ngày Trayođaśī (tithi mười ba). Nhưng nếu Ekādaśī bị bỏ lỡ, thì hãy hành trì cùng với Dvādaśī kế tiếp.

Verse 37

उपोष्या द्वादशी पूर्णा यदीच्छेत्परमां गतिम् । संपूर्णैऽकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा

Nếu ai mong cầu cảnh giới tối thượng, hãy giữ trai giới trọn vẹn trong ngày Dvādaśī. Vì nơi nào Ekādaśī được xem là ‘viên mãn’, thì việc định Ekādaśī ấy lại căn cứ theo thời điểm buổi sáng.

Verse 38

सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि । एकादशीव्रते येषां मनः संलीयते नृणाम्

Nếu Dvādaśī rơi vào ngày hôm sau, thì mọi người nhất định phải hành trì vào ngày sau ấy (ngày đúng)—nhất là những người có tâm hòa nhập, chuyên chú trong giới nguyện Ekādaśī.

Verse 39

तेषां स्वर्गो हि वासोऽथ यांति ते सदनं हरेः । एकादश्याः परं नास्ति परलोकस्य साधनम्

Đối với họ, cõi trời trở thành chốn cư ngụ; quả thật họ đi đến thánh cảnh của Hari. Không có phương tiện nào thù thắng hơn Ekādaśī để đạt đến thế giới bên kia.

Verse 40

बहुपापसमायुक्तः करोति हरिवासरम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति हरिमंदिरम्

Dẫu người mang nhiều tội lỗi, nếu hành trì Hari-vāsara (ngày thánh của Hari), thì được giải thoát khỏi mọi tội và đi đến thánh điện, nơi ngự của Hari.

Verse 41

पतिसहिता या योषित्करोति हरिवासरम् । सुपुत्रा स्वामिसुभगा याति प्रेत्य हरेर्गृहम्

Người phụ nữ cùng chồng giữ ngày trai giới thiêng liêng của Hari thì được phúc có con hiền, được chồng thương mến, và sau khi qua đời sẽ về cõi của Hari (Viṣṇu).

Verse 42

यो यच्छति हरेरग्रे प्रदीपं भक्तिभावतः । हरेर्द्दिने र्द्विजश्रेष्ठ पुण्यसंख्या न विद्यते

Hỡi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh, ai với tâm bhakti dâng ngọn đèn trước Hari vào ngày của Hari, thì công đức đạt được không thể đếm lường.

Verse 43

यांगना भर्तृसहिता कुरुते जागरं हरेः । हरेर्निकेतने तिष्ठेच्चिरं पत्या सह द्विज

Hỡi bậc nhị sinh, người phụ nữ cùng chồng thức canh suốt đêm để phụng sự Hari sẽ được ở lâu dài trong thánh cư của Hari cùng với chồng mình.

Verse 44

यत्किञ्चिद्धरये वस्तु भक्त्या यच्छति यो द्विज । हरेर्दिने तस्य पुण्यमक्षयं चैव सर्वदा

Hỡi bậc nhị sinh, bất cứ vật gì người ta dâng lên Hari với lòng bhakti vào ngày của Hari, công đức ấy trở thành bất tận, mãi mãi không hao mòn.

Verse 45

पुरासीद्वल्लभो नाम्ना नगरे कांचनाह्वये । धनेन पुष्कलेनापि राजते स धनेश्वरः

Thuở xưa, tại thành phố mang tên Kāṃcanāhvaya, có một người tên Vallabha; được ban cho của cải dồi dào, vị chúa của tài sản ấy rực rỡ sáng ngời trong vinh quang.

Verse 46

तस्य प्रिया महारूपा नाम्ना हेमप्रभा द्विज । गरीयान्मुखरस्तत्र बाधते च कलेर्गुणः

Hỡi bậc Bà-la-môn, người vợ yêu của ông ấy dung mạo tuyệt mỹ, tên là Hemaprabhā. Nhưng ngay nơi ấy, tính chất ồn ào lấn át của thời Kali cũng gây nên khổ não.

Verse 47

सा सदा कलहं कुर्यात्पत्या सह तपोधन । शश्वद्गुरुजनान्कामं भर्त्सनान्नीचभाषया

Hỡi bậc tapodhana, nàng luôn gây cãi vã với chồng; lại tùy ý dùng lời lẽ hạ tiện mà hết lần này đến lần khác sỉ nhục các bậc trưởng thượng và người đáng kính.

Verse 48

पाकपात्रे सदाश्नीयात्गुप्ता सैकांतिकेमला । उच्छिष्टं गुरुजनेभ्यश्च दद्याद्वै प्रतिवासरम्

Nàng nên luôn dùng bữa từ dụng cụ nấu nướng thanh tịnh, sống kín đáo với lòng thẹn và sự giữ gìn, một lòng chuyên nhất phụng sự chồng. Mỗi ngày, nàng cũng nên dâng phần thức ăn thừa của mình cho các bậc trưởng thượng và người đáng tôn kính.

Verse 49

जारे सदा स्थितं चित्तमहं साध्वीति सा वदेत् । स्वामिनः कलहैर्ब्रह्मन्मनोद्वेगकरा सदा

Tâm nàng luôn hướng về kẻ tình nhân, vậy mà vẫn nói: “Ta là người phụ nữ trinh khiết (sādhvī).” Hỡi Bà-la-môn, bằng những cuộc cãi vã với chồng, nàng không ngừng làm tâm ông ấy xao động.

Verse 50

एकदा चागतां दृष्ट्वा चकार भर्त्सनां च ताम् । भर्त्ता तस्याः प्रहारं च सर्वपापयुतां द्विज

Một lần, thấy nàng đến, ông đã quở trách nàng; và hỡi bậc Bà-la-môn, chồng nàng cũng đánh nàng, vì nàng mang đầy mọi tội lỗi.

Verse 51

सैव रोषसमायुक्ता गता शून्यगृहे तु वै । सुप्ताऽज्ञाता स्थिता कस्मिन्जलान्नं न चखाद ह

Nàng, lòng đầy phẫn nộ, quả thật đi vào một ngôi nhà trống. Không ai hay biết, nàng nằm ngủ ở đó một thời gian, và đến cả nước cùng thức ăn nàng cũng không dùng.

Verse 52

दैवात्तत्र दिने विष्णोः पार्श्वस्य परिवर्त्तनम् । एकादशीव्रतं विप्र सर्वपापप्रणाशनम्

Do cơ duyên của Trời, ngay trong ngày ấy xảy ra việc Đức Viṣṇu trở mình. Hỡi Bà-la-môn, trai giới Ekādaśī là pháp diệt trừ mọi tội lỗi.

Verse 53

ततः प्रभाते रजनी द्वादशी श्रवणान्विता । आगता तत्र सा नारी रोषनिर्भरमानसा

Rồi khi rạng đông—vào tithi Dvādaśī hợp với nakṣatra Śravaṇa—người đàn bà ấy đến nơi đó, tâm trí tràn ngập phẫn nộ.

Verse 54

निराहारौ कृतौ द्वौ च निर्मला सा बभूव ह । रात्रौ च पंचतां याता जयंतीवासरे द्विज

Sau khi giữ trai giới nhịn ăn hai ngày, nàng quả thật trở nên thanh tịnh. Và trong đêm của ngày Jayantī, hỡi bậc nhị sinh, nàng trở về với năm đại (tức là qua đời).

Verse 55

यमाज्ञया ततो दूता आगतास्तां तथाविधाम् । नेतुं भयंकरास्ते च पाशमुद्गरपाणयः

Rồi theo lệnh của Diêm Vương, các sứ giả của Ngài đến với nàng đúng trong tình trạng ấy. Họ đáng sợ, tay cầm thòng lọng và chùy, để dẫn nàng đi.

Verse 56

बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रे कृतांतसदनं यदा । तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः

Khi các sứ giả của Thần Chết toan trói buộc và đưa người ấy đến cõi điện của Diêm Vương, ngay khoảnh khắc ấy các sứ giả của Viṣṇu liền hiện đến, tay cầm ốc tù và, đĩa thần và chùy.

Verse 57

छित्त्वा पाशं ततो दिव्ये स्यंदने तां गतैनसम् । ते वै चारोहयामासु निर्मलां भवनं हरेः

Sau khi chém đứt sợi thòng lọng, họ đặt nàng—nay đã thoát khỏi tội lỗi—lên cỗ xe trời; quả thật họ đưa nàng đến cõi cư ngụ thanh tịnh, không vết nhơ của Hari (Viṣṇu).

Verse 58

गता तैर्वेष्टिता साथ दुर्ल्लभं निर्जरैः शुभम् । विष्णोर्दिवसमाहात्म्यं कथितं ते द्विजर्षभ

Rồi, được các vị ấy vây quanh, nàng tiếp tục đi; và với ngài, bậc tối thượng giữa hàng Bà-la-môn, đã được thuật lại vinh quang cát tường của ngày thánh Viṣṇu—điều hiếm có ngay cả đối với chư thiên bất tử.

Verse 59

अनिच्छयापि यः कुर्यात्स याति हरिमंदिरम् । एकादश्यादिने मर्त्यो दीपं दातुं हरेर्गृहे

Dẫu ai làm việc ấy trong sự miễn cưỡng cũng vẫn đến được thánh cư của Hari; vào ngày Ekādaśī, người phàm nên dâng một ngọn đèn trong nhà (đền) của Hari.

Verse 60

गच्छेत्प्रतिपदं सोऽपि चाश्वमेधफलाधिकम् । शृण्वंति च पुराणानि पठंति च हरेर्दिने । प्रत्यक्षरं लभंते ते कपिलादानजं फलम्

Người ấy cũng đạt được, ở mỗi bước chân, công đức vượt hơn quả báo của lễ tế Aśvamedha. Những ai lắng nghe các Purāṇa và những ai tụng đọc chúng vào ngày thánh của Hari sẽ nhận—từng chữ một—công đức phát sinh từ việc bố thí bò kapilā (bò màu nâu đỏ).