Shloka 25

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

Devanagari script

सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः । कल्पवृक्षं वटं रम्यं यत्र साक्षाज्जनार्दनः ॥ २५ ॥

Transliteration

sarvadvaṃdvavinirmukto vītarāgo vimatsaraḥ | kalpavṛkṣaṃ vaṭaṃ ramyaṃ yatra sākṣājjanārdanaḥ || 25 ||

Translation

Người đã thoát khỏi mọi cặp đối đãi, lìa chấp trước và không ganh tỵ, nên chiêm niệm cây đa khả ái như cây Kalpavṛkṣa ban điều ước, nơi Janārdana (Viṣṇu) hiện diện hiển lộ.

Word by Word

• सर्व-द्वन्द्व-विनिर्मुक्तः: freed from all dualities
• सर्व-द्वन्द्व-विनिर्मुक्तः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + द्वन्द्व (प्रातिपदिक) + विनिर्मुक्त (कृदन्त; मुच् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कृदन्त-भूतकर्मणि/क्त (PPP) ‘विनिर्मुक्त’

• वीत-रागः: free from attachment
• वीत-रागः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Adjective
• Root: वीत (कृदन्त; वि+इ धातु) + राग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कृदन्त-क्त (PPP) ‘वीत’

• वि-मत्सरः: without envy
• वि-मत्सरः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Adjective
• Root: मत्सर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्ग ‘वि-’ (निषेध/विरुद्धार्थ)

• कल्प-वृक्षम्: the wish-fulfilling tree
• कल्प-वृक्षम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• वटम्: the banyan tree
• वटम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• रम्यम्: beautiful, delightful
• रम्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying ‘वटम्/कल्पवृक्षम्’)

• यत्र: where
• यत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative sense)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-स्थानवाचक (relative adverb of place: ‘where’)

• साक्षात्: directly, in person
• साक्षात्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: ‘directly/in person’)

• जनार्दनः: Janārdana (Vishnu)
• जनार्दनः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: जनार्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेष्य (proper name of Viṣṇu/Kṛṣṇa)

Speaker

Narada (within a tirtha-mahatmya style instruction in Uttara-Bhaga)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Janardana
• Vishnu

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches that true tirtha-fruit arises when the pilgrim is inwardly purified—free from dvandvas, attachment, and envy—so that Vishnu (Janardana) is experienced as directly present.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti here is not only external visitation; it is devotion supported by sattvic qualities—non-reactivity to opposites, vairagya, and absence of matsarya—making darshana of Janardana ‘sākṣāt’ (immediate and living).

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedanga (like Vyakarana or Jyotisha) is taught directly; the practical takeaway is ethical-sattvic discipline (vairagya, amatsarya) as the prerequisite for successful tirtha practice and worship.