Markandeya Purana — Adhyaya 88, Shloka 23

Adhyaya 88 — The Manifestation of the Matrikas and the Slaying of Raktabija

Sanskrit

सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता ।

दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ॥

Transliteration

sā cāha dhūmrajaṭilamīśānamaparājitā /

dūta tvaṃ gaccha bhagavan pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ

Translation

Bất khả chiến bại, nàng nói với Īśāna, đấng có búi tóc bện màu khói: “Bạch Chúa tể, xin hãy đi làm sứ giả của ta đến chỗ Śumbha và Niśumbha.”

Word by Word

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction ‘and’)

• आह: said
• आह: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: अह्/आह् (धातु ‘ब्रू/वच्’ अर्थे; परस्मैपद-रूप)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• धूम्रजटिलम्: grey-matted-haired
• धूम्रजटिलम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: धूम्र + जटिल (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः—‘धूम्रा जटा यस्य’ (grey-matted-haired)

• ईशानम्: Īśāna (Śiva)
• ईशानम्: कर्म (Karma/Object of ‘said to’)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अपराजिता: Aparājitā (the Unconquered goddess)
• अपराजिता: कर्ता (Karta/Subject; apposition to सा)
• Type: Noun
• Root: अ + पराजित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-समासपूर्वक विशेषण-प्रातिपदिक; here as speaker-name/apposition

• दूत: O messenger
• दूत: सम्बोधन (Sambodhana/Vocative)
• Type: Noun
• Root: दूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Karta/Subject of imperative)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुषार्थे सर्वनाम; प्रथमा, एकवचन

• गच्छ: go
• गच्छ: क्रिया (Kriyā/Command)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भगवन्: O revered one
• भगवन्: सम्बोधन (Vocative; address to the messenger)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• पार्श्वम्: to the side, presence
• पार्श्वम्: कर्म (Karma/Goal-object with ‘go’)
• Type: Noun
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; गत्यर्थक्रियायां कर्मवत् (goal as object)

• शुम्भ-निशुम्भयोः: of Śumbha and Niśumbha
• शुम्भ-निशुम्भयोः: सम्बन्ध (Genitive relation with ‘pārśvam’)
• Type: Noun
• Root: शुम्भ + निशुम्भ (प्रातिपदिक-द्वन्द्व)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, द्विवचन; द्वन्द्वसमासः (itaretara-dvandva)

Speakers

• Aparājitā/Caṇḍikā addressing Īśāna (Śiva)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Aparājitā (Goddess)
• Śiva (Īśāna)
• Śumbha
• Niśumbha

Shakti Aspects

• Aparājitā; Caṇḍikā (contextually the commanding Goddess)

Key Themes

• Shaktism
• Divine diplomacy before war
• Humbling of asuric pride
• Śiva as servant-messenger of Śakti

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even in inevitable conflict, dharma offers a final chance through counsel and warning. The reversal—Śiva acting as envoy—highlights Śakti’s operational supremacy in this cycle.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Carita: a narrative hinge that moves from assembly of powers to confrontation, showing the moral protocol (attempt at resolution) before destruction.

What is the esoteric significance?

Śiva as dūta symbolizes the mind/ego (often Śiva as pure awareness) carrying the Goddess’ decree into the domain of asuric forces—i.e., bringing truth into the stronghold of delusion.