Markandeya Purana — Adhyaya 8, Shloka 127

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः ।

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

Transliteration

evaṃ dvādaśa-māsās tu nītāḥ śata-samopamāḥ / sa kadācin nṛpa-śreṣṭhaḥ śrānto bandhu-viyogavān

Translation

Thế là mười hai tháng trôi qua, tưởng như trăm năm. Rồi vào một lúc, vị vua ưu tú ấy—kiệt sức và lìa xa thân tộc—đã chạm đến điểm cùng cực.

Word by Word

• एवम्: thus, in this way
• एवम्: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner) — Manner adverb

• द्वादश: twelve
• द्वादश: विशेषणम् (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: द्वादश (संख्याशब्द; प्रातिपदिक)
• Form: समास (द्विगु) संख्याविशेषणम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (मासाः इत्यस्य विशेषणम्) — Numeral adjective; Masculine, Nominative Plural

• मासाः: months
• मासाः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् — Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural

• तु: indeed, but
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: समुच्चय/विरोधार्थक-अव्यय (particle) — Emphatic/contrastive particle

• नीताः: were spent, were passed
• नीताः: क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicative)
• Type: Verb
• Root: नीत (कृदन्त; √नी)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम्; कर्मणि/भावे प्रयोगे ‘spent/led’ — Past participle; Masculine, Nominative Plural

• शत: a hundred
• शत: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Adjective
• Root: शत (संख्याशब्द; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (समासाङ्ग) — Neuter, Nom/Acc Singular (compound member)

• सम: equal
• सम: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Adjective
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (समासाङ्ग); विशेषणम् — Masculine, Nominative Plural (compound member)

• उपमाः: comparable to
• उपमाः: विशेषणम् (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उपमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् — Feminine, Nominative Plural; विशेषणम् (मासाः इत्यस्य)

• सः: he
• सः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम; प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् — Masculine, Nominative Singular (pronoun)

• कदाचित्: once, at some time
• कदाचित्: कालाधिकरण (Time locus)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time) — Temporal adverb

• नृपश्रेष्ठः: best of kings
• नृपश्रेष्ठः: कर्ता (Subject/कर्ता) (apposition)
• Type: Noun
• Root: नृप + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (नृपाणां श्रेष्ठः); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् — Genitive tatpurusha; Masculine, Nominative Singular

• श्रान्तः: weary
• श्रान्तः: विशेषणम् (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: श्रान्त (कृदन्त; √श्रम्)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् — Past participle; Masculine, Nominative Singular

• बन्धु: of relatives
• बन्धु: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: बन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-बहुवचनम् (समासाङ्ग) — Masculine, Genitive Plural (compound member)

• वियोगवान्: having separation (bereft)
• वियोगवान्: विशेषणम् (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वियोगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; मतुप्-प्रत्ययान्त (वत्) — Masculine, Nominative Singular; possessive adjective

Speakers

• Narrative voice within Markandeya Purana (frame-speakers not identifiable from excerpt alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Suffering and time-perception
• Separation (vियोग)
• Karmic endurance

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Suffering dilates time; a single year can feel like an age. The verse underscores how loss of social support (bandhu) intensifies karmic pain.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Carita: a moralized life-episode; not directly Manvantara/Vamśa data here.

What is the esoteric significance?

‘Twelve months’ can also echo cyclical bondage—revolving through the year like saṃsāra—until a decisive insight or turning occurs.