Markandeya Purana — Adhyaya 51, Shloka 87

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

भ्रश्यन्त्याभिः प्रविष्टाभिः पुरुषार्थात् पृथङ्नराः ।

तासां प्रवेशश्च गृहे संध्यारक्ते ह्यथाम्बरे ॥

Transliteration

bhraśyanty ābhiḥ praviṣṭābhiḥ puruṣārthāt pṛthaṅ-narāḥ / tāsāṃ praveśaś ca gṛhe sandhyā-rakte hy athāmbare

Translation

Khi chúng đã nhập vào, từng người rời xa bốn mục tiêu của đời sống (puruṣārtha). Sự xâm nhập của chúng vào một ngôi nhà xảy ra khi bầu trời đỏ lên lúc hoàng hôn.

Word by Word

• भ्रश्यन्ति: they fall away, deviate
• भ्रश्यन्ति: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: भ्रंश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd), बहुवचन

• आभिः: by them (those women)
• आभिः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: इदम्/एतद्? (सर्वनाम-प्रातिपदिक) here 'आभिः' = 'by those (fem.)' from 'अदस्/इदम्' pronominal base 'अ'
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), बहुवचन; सर्वनाम

• प्रविष्टाभिः: having entered
• प्रविष्टाभिः: करण-विशेषण (Instrument-qualifier)
• Type: Verb
• Root: प्र-विश् (धातु) + प्रविष्ट (प्रातिपदिक; कृदन्त)
• Form: कृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; 'having entered' (instrumental plural agreeing with आभिः)

• पुरुषार्थात्: from the human goals (dharma-artha-kāma-mokṣa)
• पुरुषार्थात्: अपादान (Apādāna/Ablative)
• Type: Noun
• Root: पुरुषार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष ('aim of man' = human goals)

• पृथक्: separately
• पृथक्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: separately)

• नराः: men
• नराः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन

• तासाम्: of them
• तासाम्: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/षष्ठी), बहुवचन

• प्रवेशः: entry
• प्रवेशः: कर्ता/विषय (Subject/topic)
• Type: Noun
• Root: प्रवेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• गृहे: in the house
• गृहे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन

• संध्या-रक्ते: when (the sky) is twilight-red
• संध्या-रक्ते: अधिकरण-विशेषण (Locative qualifier)
• Type: Adjective
• Root: संध्या (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—तत्पुरुष ('reddened at twilight')

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: emphasis/causal)

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध/निपात (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर/प्रारम्भ-बोधक अव्यय (then/now)

• अम्बरे: in the sky
• अम्बरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन

Speakers

• Not explicit in provided excerpt; didactic voice

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Puruṣārthas
• Twilight (sandhyā) discipline
• Household vulnerability

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Sandhyā is a liminal time requiring restraint and worship; negligence at transitions (day/night) is portrayed as opening the door to forces that derail all four puruṣārthas.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Householder ācāra and time-discipline; not a pancalakṣaṇa cosmological element.

What is the esoteric significance?

Twilight symbolizes psychological transition; when attention is diffuse, latent tendencies ‘enter’ and redirect life-goals away from dharma and toward confusion.