Markandeya Purana — Adhyaya 51, Shloka 82

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

क्षेत्रेष्वनुप्रवेशं वै करोत्यान्तोपसङ्गिषु ।

तस्मात्कल्पः सुप्रशस्ते दिनेऽभ्यर्च्य निशाकरम् ॥

Transliteration

kṣetreṣv anupraveśaṃ vai karoty āntopasaṅgiṣu / tasmāt kalpaḥ supraśaste dine ’bhyarcya niśākaram

Translation

Quả thật, nó xâm nhập vào ruộng đồng, giữa những kẻ bám víu vào các giao kết bất chính. Vì vậy, nghi lễ nên được cử hành vào ngày cực kỳ cát tường, sau khi đã lễ bái Nguyệt thần (Chandra).

Word by Word

• क्षेत्रेषु: in the fields/places
• क्षेत्रेषु: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), बहुवचन

• अनुप्रवेशम्: entry, infiltration
• अनुप्रवेशम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अनु-प्र-विश् (धातु) + प्रवेश (प्रातिपदिक; भाव)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; भाववाचक-संज्ञा

• वै: indeed
• वै: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

• करोति: does, makes
• करोति: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन

• अन्त-उपसङ्गिषु: in those near the end/boundary
• अन्त-उपसङ्गिषु: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Adjective
• Root: अन्त (प्रातिपदिक) + उपसङ्गिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), बहुवचन; समासः—षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुष (sense: 'at/near the end')

• तस्मात्: therefore; from that
• तस्मात्: अपादान (Apādāna/Ablative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/पञ्चमी), एकवचन; सर्वनाम

• कल्पः: the rite/procedure
• कल्पः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन

• सुप्रशस्ते: on an auspicious (well-praised)
• सुप्रशस्ते: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Adjective
• Root: सु-प्रशस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण

• दिने: day
• दिने: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन

• अभ्यर्च्य: having worshipped
• अभ्यर्च्य: पूर्वकाल-क्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Verb
• Root: अभि-√अर्च् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), 'having worshipped'

• निशाकरम्: the moon
• निशाकरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: निशाकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन

Speakers

• Not explicit in provided excerpt; situated in Markandeya Purana’s didactic/dharma discourse

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Candra (Moon)

Key Themes

• Dharma
• Auspicious timing (muhūrta)
• Householder conduct
• Ritual purity

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse stresses that harmful influences enter where there is improper attachment/association; hence one should begin undertakings with auspicious timing and a stabilizing, sattvic act of worship (here, the Moon), emphasizing intentionality and purity in action.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily aligns with Dharma/ācāra instruction rather than the five cosmological marks; it is ancillary puranic material (ācāra-kathana) supporting right conduct.

What is the esoteric significance?

Moon-worship here can symbolize mind-discipline (candra as manas-devatā in later interpretive traditions): beginning actions with mental clarity and calm reduces ‘infiltration’ of confusion and error.