Markandeya Purana — Adhyaya 38, Shloka 14

Adhyaya 38 — Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Sanskrit

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् ।

न तन्मात्रमयावावां नैवान्तःकरणात्मकौ ॥

Transliteration

bhūtendriyamayaṃ sthūlaṃ na tvaṃ rājanna cāpyaham |

na tanmātramayāvāvāṃ naivāntaḥ karaṇātmakau ||

Translation

Tâu Đại vương, ngài không phải là thân thô do các đại chủng và các căn tạo thành—mà ta cũng không phải. Chúng ta cũng không phải là các vi tế đại (tanmātra), cũng không mang bản tính của nội cụ (tâm v.v.).

Word by Word

• भूतेन्द्रियमयम्: made of elements and senses
• भूतेन्द्रियमयम्: विशेष्य-निर्देश (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: भूत + इन्द्रिय + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—भूतैः इन्द्रियैः च मयम् (tatpuruṣa; ‘consisting of elements and senses’)

• स्थूलम्: gross
• स्थूलम्: विशेष्य-निर्देश (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: स्थूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; पूर्वपदस्य विशेषणम्

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मध्यमपुरुष-सर्वनाम

• राजन्: O king
• राजन्: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

• न: nor/not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात (conjunction)

• अपि: also, even
• अपि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थक (particle: also/even)

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उत्तमपुरुष-सर्वनाम

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात

• तन्मात्रमयौ: made of the subtle elements (tanmātras)
• तन्मात्रमयौ: विशेष्य-निर्देश (Predicate adjective of वाम्)
• Type: Adjective
• Root: तन्मात्र + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समासः—तन्मात्रैः मयौ (tatpuruṣa; ‘consisting of tanmātras’)

• आवाम्: we two
• आवाम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘we two’

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात

• एव: indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण-निपात (emphatic particle: indeed/just)

• अन्तःकरणात्मकौ: of the nature of the inner instrument (mind)
• अन्तःकरणात्मकौ: विशेष्य-निर्देश (Predicate adjective of आवाम्)
• Type: Adjective
• Root: अन्तःकरण + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समासः—अन्तःकरणस्य आत्मकौ (genitive-tatpuruṣa)

Speakers

• Teacher (a Brahman/ṛṣi) addressing King Alarka

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Neti-neti (negation)
• Self vs body-mind
• Sāṅkhya categories
• Ātma-viveka

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Freedom begins by withdrawing false identity from the body, senses, subtle constituents, and even the mind-intellect complex; the Self is the witness beyond these.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Upadeśa on tattva-vicāra (analysis of principles), not sarga/manvantara/genealogy.

What is the esoteric significance?

The verse maps the seeker’s ‘dis-identification ladder’: gross → subtle → psychological. It prepares the recognition of puruṣa/kṣetrajña as distinct from prakṛti’s evolutes.