Markandeya Purana — Adhyaya 38, Shloka 13

Adhyaya 38 — Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Sanskrit

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् ।

प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः ॥

Transliteration

prāpya brahmavanaṃ śītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam |

prāpnuvanti parāṃ prājñā nirvṛtiṃ vṛttivarjitāḥ ||

Translation

Khi đã đến khu rừng mát lành của Phạm (Brahman)—không bụi trần, không gai nhọn—bậc trí, không còn dao động tâm ý, chứng đắc an lạc tối thượng.

Word by Word

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: पूर्वकाल (Pūrvakāla/Anterior action)
• Type: Verb
• Root: प्र-√आप् (धातु) → प्राप्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; ‘having reached/obtained’

• ब्रह्मवनम्: the forest of Brahman (brahma-forest)
• ब्रह्मवनम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—ब्रह्मणः वनम् (genitive-tatpuruṣa)

• शीतम्: cool, tranquil
• शीतम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शीत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ब्रह्मवनस्य विशेषणम्

• नीरजस्कम्: free from rajas/dust
• नीरजस्कम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नि: + रजस् (प्रातिपदिक) → नीरजस्क
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—निःरजस्कम् (nañ/tatpuruṣa: free from dust/rajas)

• अकण्टकम्: thornless, without obstacles
• अकण्टकम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ- (नञ्) + कण्टक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुषः—कण्टकरहितम्

• प्राप्नुवन्ति: they attain
• प्राप्नुवन्ति: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र-√आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन

• पराम्: supreme
• पराम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; निर्वृतिं विशेषयति

• प्राज्ञाः: the wise
• प्राज्ञाः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• निर्वृतिम्: cessation, bliss, liberation
• निर्वृतिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: निर्वृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• वृत्ति-वर्जिताः: free from mental modifications/activities
• वृत्ति-वर्जिताः: कर्ता (Karta/Subject; qualifier of प्राज्ञाः)
• Type: Adjective
• Root: वृत्ति + वर्जित (प्रातिपदिक; वर्जित < √वृज्/√वर्ज् (धातु) ‘to avoid’)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—वृत्त्या वर्जिताः / वृत्तिरहिताः (instrumental/nañ sense; tatpuruṣa usage)

Speakers

• Teacher (a Brahman/ṛṣi) instructing King Alarka

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Brahman
• Citta-vṛtti-nirodha (vṛtti-cessation)
• Peace (nirvṛti)
• Guṇa-transcendence imagery (rajas/thorns)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Liberation is portrayed as a state of inner coolness and safety: agitation (rajas) and pain-giving ‘thorns’ cease when mental vṛttis subside through knowledge and discipline.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Didactic mokṣa-teaching (upadeśa), not a direct pancalakṣaṇa unit.

What is the esoteric significance?

‘Dust’ hints at rajas that clouds perception; ‘thorns’ are kleśas and saṃskāras that pierce the mind. The ‘forest’ suggests vastness and non-locality of Brahman, entered by stillness.