Markandeya Purana — Adhyaya 24, Shloka 42

Adhyaya 24 — Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Sanskrit

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः ।

कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

Transliteration

jaḍa uvāca tataḥ kuvalayāśvaṃ taṃ samāśvāsya bhujaṅgamaḥ |

kathayāmāsa tat sarvaṃ mṛtasañjīvanādikam ||

Translation

Jaḍa nói: Bấy giờ, vị hữu tình Nāga sau khi an ủi Kuvalayāśva, đã thuật lại cho chàng mọi việc—khởi đầu từ việc làm cho người chết sống lại và các sự việc liên hệ.

Word by Word

• जडः: Jaḍa (proper name)
• जडः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• ततः: then
• ततः: अधिकरण (Adhikaraṇa/Temporal locus)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषण (temporal/sequential adverb)

• कुवलयाश्वम्: Kuvalayāśva
• कुवलयाश्वम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: कुवलयाश्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• समाश्वास्य: having consoled/encouraged
• समाश्वास्य: पूर्वक्रिया (Pūrvakriyā/Preceding action)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-श्वस् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव (indeclinable), पूर्वकालिक क्रिया (prior action)

• भुजङ्गमः: the serpent
• भुजङ्गमः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: भुजङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• कथयामास: narrated/told
• कथयामास: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: कथय् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• सर्वम्: all/entire
• सर्वम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjectival) of तत्

• मृतसञ्जीवनादिकम्: the dead-reviving (matter) and the rest
• मृतसञ्जीवनादिकम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: मृत-सञ्जीवन-आदि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः: मृतसञ्जीवन (षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः) + आदिक (ādi-suffix, 'etc.')

Speakers

• Jaḍa narrating; Nāga instructs Kuvalayāśva

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Consolation after delusion
• Instruction through narrative recap
• Mṛtasañjīvana (revival) motif

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

After confusion, the mind needs reassurance and a coherent account to restore discernment; teaching is framed as compassionate guidance.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative instruction (ākhyāna) rather than pancalakṣaṇa; it supports dharma by reorienting the hearer toward truth.

What is the esoteric significance?

‘Reviving the dead’ can symbolize restoring spiritual vitality after the ‘death’ of discrimination caused by māyā.