Home›Markandeya Purana›Adhy. 24›Shloka 43
←Previous Verse
Next Verse→

Markandeya Purana — Adhyaya 24, Shloka 43

Adhyaya 24 — Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Sanskrit

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ ।

सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

Transliteration

tataḥ prahṛṣṭaḥ pratilabhya kāntāṃ praṇamya nāgaṃ nijagāma so ’tha |

suśobhamānaḥ svapuraṃ tam aśvam āruhya saṃcintitam abhyupatem ||

Translation

Rồi chàng vui mừng, vì đã được đoàn tụ với người yêu, bèn cúi lạy Nāga và trở về. Rạng rỡ, chàng lên con ngựa ấy và đi về thành của mình, một lòng hướng đến điều đã quyết định.

Word by Word
ततःthen
ततः:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Temporal locus)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषण (temporal/sequential adverb)
प्रहृष्टःdelighted
प्रहृष्टः:
कर्ता (Karta/Agent)
TypeAdjective
Rootप्र-हृष् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भाववाचक विशेषण (being delighted)
प्रतिलभ्यhaving obtained
प्रतिलभ्य:
पूर्वक्रिया (Pūrvakriyā/Preceding action)
TypeVerb
Rootप्रति-लभ् (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; पूर्वकालिक क्रिया
कान्ताम्(his) beloved wife
कान्ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकान्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
प्रणम्यhaving bowed to
प्रणम्य:
पूर्वक्रिया (Pūrvakriyā/Preceding action)
TypeVerb
Rootप्र-नम् (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; पूर्वकालिक क्रिया
नागम्the serpent
नागम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
निजगामwent/returned
निजगाम:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootनि-गम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Agent)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
अथthen/thereupon
अथ:
सम्बन्ध (Discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनुक्रम/आरम्भसूचक (particle indicating sequence/transition)
सुशोभमानःshining/looking splendid
सुशोभमानः:
कर्ता (Karta/Agent)
TypeAdjective
Rootसु-शुभ् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle active), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
स्वपुरम्his own city
स्वपुरम्:
कर्म (Karma/Object/Goal)
TypeNoun
Rootस्व-पुर (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: स्व + पुर (षष्ठी-तत्पुरुष, 'one's own city')
तम्that
तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अश्वम्horse
अश्वम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आरुह्यhaving mounted
आरुह्य:
पूर्वक्रिया (Pūrvakriyā/Preceding action)
TypeVerb
Rootआ-रुह् (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; पूर्वकालिक क्रिया
संचितितम्pondered/considered
संचितितम्:
कर्म (Karma/Object complement)
TypeAdjective
Rootसम्-चि (धातु) + चित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of अभ्युपेतम्)
अभ्युपेतम्undertaken/approached (goal)
अभ्युपेतम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootअभि-उप-इ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थक—'approached/undertaken'
Speakers
Narrated by Jaḍa; characters: Kuvalayāśvahis belovedNāga
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes
Gratitude to benefactor/teacherRestoration and return to orderNarrative closure

FAQs

Right guidance restores harmony; one should honor the source of instruction and proceed with deliberate resolve rather than impulse.

Closing movement of an ākhyāna episode; not a pancalakṣaṇa category passage.

Bowing to the Nāga signifies submission of ego to higher wisdom; returning to the city indicates reintegration of insight into worldly life.

←Previous Verse
Next Verse→