Shloka 84
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
न लप्स्यन्ते निवासं च निरस्ता: पथि शेरते । युगान्तकाल आनेपर सब ओर आग भी जल उठेगी। उस समय पथिकोंको माँगनेपर कहीं अन्न, जल या ठहरनेके लिये स्थान नहीं मिलेगा। वे सब ओरसे कोरा जवाब पाकर निराश हो सड़कोंपर ही सो रहेंगे ।। निर्घातवायसा नागा: शकुना: समृगद्धिजा:
na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate | nighātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgaddhijāḥ ||
Mārkaṇḍeya nói: “Họ sẽ không kiếm nổi cả một chỗ trú; bị xua đuổi khắp nơi, họ sẽ nằm ngủ ngay trên đường. Trong thời khắc tựa như tận thế ấy—khi lửa như bốc lên bốn phía—những lữ khách cầu xin thức ăn, nước uống hay chỗ nương thân sẽ chẳng nhận được gì ngoài lời khước từ; thất vọng, họ sẽ ngủ ngoài trời. Ngay cả thiên nhiên cũng trở nên điềm gở: quạ kêu khàn dữ, rắn bồn chồn, và chim chóc trộn lẫn với thú rừng mà không hề sợ hãi.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse warns that when dharma declines, basic human duties—especially hospitality and compassion toward those in need—collapse. The ethical emphasis is on atithi-dharma: refusing food, water, and shelter to the vulnerable is a sign of societal and moral disintegration.
Mārkaṇḍeya describes a grim, yuga-ending-like condition: travelers are turned away everywhere and must sleep on the road. Alongside human cruelty and scarcity, nature itself appears disturbed through ominous signs such as harsh-calling crows and unsettling animal behavior.