Shloka 29
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
तत्पश्चात् कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरने मन-ही-मन दुखी हो दोनों नेत्रोंमें आँसू भरकर धीरेसे भीष्मजीके चरण छूए और कहा--'पितामह! इस समय भगवान् सूर्य अपनी किरणोंद्वारा पृथ्वीके रसका शोषण करके अस्ताचलको जा रहे हैं; इसलिये अब मैं कल आपसे अपना संदेह पूछूँगा' ।।
tataḥ paścāt kurūśreṣṭha yudhiṣṭhiro manasā manasi duḥkhī bhūtvā netrābhyāṃ aśrūṇi pūrayitvā śanaiḥ bhīṣmasya caraṇau spṛṣṭvā uvāca— “pitāmaha! asmin samaye bhagavān sūryaḥ sva-kiraṇaiḥ pṛthivyā rasoṣaṇaṃ kṛtvā astācalaṃ gacchati; tasmād adya na pṛcchāmi, śvaḥ tvāṃ mama saṃśayaṃ pṛcchāmi.” tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ | pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathān āruruhur mudānvitāḥ ||
Sau đó, hỡi bậc ưu tú của dòng Kuru, Yudhiṣṭhira—đau buồn trong lòng—mắt ngấn lệ, khẽ chạm vào chân Bhīṣma và thưa: “Thưa Tổ phụ! Lúc này, Mặt Trời linh thiêng đang dùng tia sáng hút cạn hơi ẩm của đất và đi về núi phía tây để lặn. Vì vậy, ngày mai con sẽ hỏi ngài điều nghi hoặc của con.” Rồi Keśava (Kṛṣṇa), Kṛpa và Yudhiṣṭhira cùng những người khác, sau khi đảnh lễ các Bà-la-môn ‘nhị sinh’, đã đi nhiễu (pradakṣiṇā) quanh Bhīṣma—con của đại hà (Gaṅgā)—và sau đó, lòng đã lắng dịu mà hoan hỷ, họ lên các chiến xa.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dhārmic conduct around learning: reverence to elders and teachers, and sensitivity to proper time. Yudhiṣṭhira restrains his questioning at sunset—an inauspicious or unsuitable moment for extended instruction—and instead honors Bhīṣma, indicating that ethical inquiry should be pursued with humility, decorum, and attention to circumstance.
Yudhiṣṭhira, sorrowful, bows to Bhīṣma and postpones his question until the next day because the sun is setting. Then Kṛṣṇa, Kṛpa, and the Pāṇḍavas salute the Brahmins, circumambulate Bhīṣma (son of Gaṅgā), and return to their chariots.