Shloka 26
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
तथा च न: श्रुतो ब्रह्मन् कथ्यमानस्त्वयानघ । निष्पाप सूतपुत्र! भगवान् महावराहने जो प्राचीन कालमें पिण्डोंकी उत्पत्ति करके पिण्डदानकी मर्यादा चलायी तथा प्रवृत्ति और निवृत्तिके विषयमें जिस विधिकी जैसी कल्पना की
tathā ca naḥ śruto brahman kathyamānas tvayānagha | niṣpāpa sūtaputra! bhagavān mahāvarāhaḥ yena prācīna-kāle piṇḍānām utpattiṃ kṛtvā piṇḍadānasya maryādāṃ calāyām āsa tathā pravṛtti-nivṛttyoḥ viṣaye yathāvidhi yathākalpanāṃ cakāra tat sarvaṃ tava mukhād asmābhiḥ śrutam | sa tāmaso madhur jātas tadā nārāyaṇājñayā | kaṭhinas tv aparo binduḥ kaiṭabho rājasas tu saḥ ||
Śaunaka nói: “Bạch Bà-la-môn, bậc vô nhiễm! Quả thật chúng tôi đã được nghe từ miệng ngài—hỡi người con sūta không tì vết—mọi điều: rằng Đức Thế Tôn, Đại Varāha, thuở xưa đã làm phát sinh nguồn gốc các piṇḍa và lập nên phép tắc đúng đắn của lễ dâng piṇḍa; lại còn định rõ quy phạm như phải lẽ về con đường nhập thế (pravṛtti) và con đường xuất ly (nivṛtti). Theo mệnh lệnh của Nārāyaṇa, Madhu khi ấy sinh từ nguyên lý tamas; và một giọt khác, cứng rắn, trở thành Kaiṭabha, sinh từ nguyên lý rajas.”
शौनक उवाच
Educational Q&A
The verse links ethical-religious order to divine ordinance: proper ancestral rites (piṇḍadāna) and the balanced understanding of pravṛtti (duty in the world) and nivṛtti (renunciation) are presented as established by the Lord. It also frames cosmic beings (Madhu and Kaiṭabha) as arising from the guṇas under Nārāyaṇa’s will, implying that even disorderly forces have a place within a divinely governed cosmos.
Śaunaka addresses the narrator (a sūta’s son) and confirms that he has heard the account of the Lord as Mahāvarāha instituting piṇḍa-offerings and explaining pravṛtti and nivṛtti. The verse then continues the cosmogonic thread: by Nārāyaṇa’s command, Madhu is said to be born from tamas, and Kaiṭabha from a hard ‘drop’ associated with rajas.