Shloka 96
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
य॑ं हित्वा देवता: सर्वा हव्यकव्यभुजो5भवन् | किंतु यह सनातन मोक्षधर्म अत्यन्त दुष्कर जान पड़ता है
yaṁ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan | kintu yaḥ sanātano mokṣadharmo 'tyanta-duṣkaraḥ jñāyate | tvayy āveśita-bhāro 'haṁ dhṛtiṁ prāpsyāmy athaujasaḥ | yadā ca sura-kāryaṁ te aviṣahaṁ bhaviṣyati | tadāham ātma-jñānopadeśāya tava purataḥ prādurbhaviṣyāmi | iti uktvā bhagavān hayagrīvaḥ tatraivāntardadhāna ||
Janamejaya nói: “Bỏ con đường cao thượng ấy, chư thiên đều trở thành kẻ thụ hưởng lễ vật—các hiến cúng vào lửa và các nghi lễ dành cho người đã khuất. Nhưng Pháp giải thoát muôn đời vốn được biết là vô cùng khó khăn. Nếu Ta đặt gánh nặng này lên ngươi, nhờ sức ngươi Ta sẽ lấy lại sự vững tâm. Và hễ khi nào công việc của chư thiên vì ngươi trở nên không thể kham nổi, Ta sẽ hiện đến trước ngươi để truyền dạy tri kiến về Tự Ngã.” Nói xong, Đức Hayagrīva liền ẩn mất ngay tại chỗ ấy.
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts ritual religiosity (havya-kavya offerings) with the far more demanding ‘mokṣa-dharma’—the path of liberation grounded in Self-knowledge. It implies that liberation requires exceptional resolve and guidance, and that true spiritual instruction (ātma-jñāna-upadeśa) is the decisive aid when ordinary duties become overwhelming.
Janamejaya speaks of the gods turning toward sacrificial consumption after abandoning the difficult path of liberation. He then entrusts a ‘burden’ to the addressed figure and promises to appear whenever divine tasks become unbearable, specifically to teach Self-knowledge. After making this assurance, Lord Hayagrīva vanishes on the spot.