Shloka 17
Aśoka-śāstra: Nārada’s Instruction on the Cessation of Śoka
Grief
मूर्थतश्नोत्पतेद् धूम: सद्यो मृत्युनिदर्शनम् नरेश्वरर जिसके नाक और कान टेढ़े हो जाय
mūrdhataḥ śnotpated dhūmaḥ sadyo mṛtyu-nidarśanam | nareśvara yasya nāsā-karṇau vakrī-bhavataḥ, dantāś ca netrayoś ca varṇaḥ vikriyate, mūrcchā ca jāyate, śarīraṃ ca śītaṃ bhavati, vāma-netrāt sahasā aśru pravartate, mūrdhataś ca dhūmaḥ utpadyate—tasya tatkṣaṇād eva mṛtyur bhavati | uparyuktāni lakṣaṇāni sadyo-mṛtyu-sūcakāni || etāvanti tvaritāni viditvā mānavo ’tmavān rātriṃ-divaṃ paramātmānaṃ dhyāyet, mṛtyu-kālaṃ ca pratīkṣeta ||
Yājñavalkya nói: “Khi như thấy khói bốc lên từ đỉnh đầu, đó là dấu hiệu của cái chết tức khắc. Tâu Đại vương, nếu mũi và tai bị méo lệch, nếu sắc răng và mắt trở nên khác thường, nếu bắt đầu ngất lịm, nếu thân thể lạnh đi, và nếu mắt trái bỗng chảy lệ trong khi nơi đỉnh đầu như có khói bốc lên—thì cái chết xảy đến ngay. Đó là những dấu ấn báo trước tử kỳ gần kề. Biết những dấu hiệu mau lẹ ấy, người tu hành tự chế nên ngày đêm quán niệm Đấng Tối Thượng, và điềm nhiên chờ đúng thời khắc đã định của cái chết.”
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Even when confronted with the body’s ominous signs of imminent death, the recommended response is inner mastery: maintain self-control and keep the mind fixed on the Paramātman through continuous meditation, meeting death with awareness rather than panic.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a king by listing specific bodily symptoms regarded as immediate portents of death, and then turns the discussion toward the ethical-spiritual practice appropriate for a seeker—steady meditation and calm readiness for the end.