Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
Yājñavalkya nói: “Prāṇāyāma, khi được thực hành theo lối ‘saguṇa’—tức có một đối tượng quán niệm xác định làm chỗ nương—sẽ giúp an định tâm trong trạng thái ‘nirguṇa’ (vô tướng). Nhưng hỡi bậc tối thượng trong hàng người Maithila, nếu khi hít vào và các giai đoạn khác mà không có nội kiến về vị thần được chỉ định (hay nguyên lý dẫn đạo), rồi lại thở ra các khí mệnh (rechana), thì sự thịnh vượng quá mức của vāta (phong) tất sẽ phát sinh trong thân. Vì vậy, chớ thực hành prāṇāyāma thiếu vắng thiền quán.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.