Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
Yājñavalkya nói: “Tâu Đại vương, toàn bộ dòng trải nghiệm đều do tâm điều khiển trong mối liên hệ với các căn. Tâm, vận hành qua các căn, hướng đến mọi đối tượng nhận thức. Chính các căn không thật sự ‘thấy’ các đối tượng ấy; chỉ có tâm mới luôn luôn nắm bắt chúng. Ngay cả con mắt cũng chỉ thấy sắc nhờ sự cộng tác của tâm, chứ không phải bằng năng lực độc lập của riêng nó.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.