Shloka 29
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
आत्मा तो जन्म-मृत्युसे रहित, अनन्त, सबका द्रष्टा और निर्विकार है। वह सत्त्व आदि गुणोंमें केवल अभिमान करनेके कारण ही गुणस्वरूप कहलाता है ।।
ātmā tu janma-mṛtyu-rahitaḥ, anantaḥ, sarvasya draṣṭā ca nirvikāraḥ. sa sattvādi-guṇeṣu kevalam abhimāna-kāraṇād eva guṇa-svarūpa iti kathyate. guṇā guṇavataḥ santi, nirguṇasya kuto guṇāḥ. tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇa-darśinaḥ: yadā jīvātmā etān guṇān prakṛteḥ kāryam iti matvā teṣu ātmīyatvābhimānaṃ tyajati, tadā sa dehādiṣu ātma-buddhiṃ parityajya sva-viśuddha-paramātma-svarūpasya sākṣātkāraṃ karoti.
Vasiṣṭha nói: “Tự Ngã lìa sinh tử, vô hạn, là chứng tri của muôn loài và bất biến. Nó được gọi là ‘thuộc về các guṇa’ chỉ vì lầm đồng nhất mình với sattva và các phẩm tính khác. Phẩm tính chỉ thuộc về cái có phẩm tính; làm sao phẩm tính có thể ở trong cái vô phẩm tính? Vì vậy, những bậc thật sự phân biệt các guṇa kết luận rằng: khi ngã cá thể hiểu các guṇa này là tác dụng của Prakṛti và từ bỏ ý niệm ‘của tôi’ đối với chúng, nó buông bỏ quan niệm thân và các thứ khác là Tự Ngã, và chứng ngộ bản tính thanh tịnh của chính mình như Tối Thượng Ngã.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self is intrinsically nirguṇa (beyond qualities) and changeless; guṇas pertain to Prakṛti. Bondage arises from abhimāna—mistaken identification with sattva, rajas, tamas and with body-mind. Liberation comes by discerning the guṇas as Prakṛti’s effects, dropping possessiveness and ‘I’-notions toward them, and realizing one’s pure identity as Paramātman.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha delivers a philosophical clarification: he distinguishes the witness Self from the guṇas of nature and explains how right discernment and renunciation of identification lead the embodied being from body-centered self-notion to direct realization of the Supreme Self.