Shloka 48
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स लिड्जान्तरमासाद्य प्राकृतं लिड्रमव्रण: । व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते
sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṁ liṅgam avraṇaḥ | vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmaṇy ātmani manyate ||
Vasiṣṭha nói: “Tuy Puruṣa (Chân ngã) tự thân không hề có khe hở hay tì vết, nhưng nó lại đạt đến một ‘dấu ấn’ khác: một hình hài hữu thân do Prakṛti tạo tác. Ngự trị trên các căn quan trú nơi những ‘cửa ngõ’ của thân thể, nó liền cho rằng các hành vi của những căn ấy là của chính mình. Vì đồng nhất với các công cụ của tự nhiên, Chân ngã vô cấu dường như trở thành kẻ hành động và kẻ thọ hưởng.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the pure Self (Puruṣa) is intrinsically untouched and non-agent, yet by assuming an embodied identity produced by Prakṛti and presiding over the sense-gates, it mistakenly appropriates the senses’ actions as ‘mine.’ Liberation requires seeing actions as belonging to Prakṛti’s instruments, not to the Self.
In Vasiṣṭha’s instruction within Śānti Parva’s mokṣa-oriented discourse, he explains how bondage arises: the Self associates with a Prakṛti-made body and, through identification with the senses operating via bodily openings, comes to believe it is the doer of their activities.