Shloka 95
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
मनो<नु याति क्षेत्रज्ञ कर्मणी च शुभाशुभे । शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च त॑ प्रभो
mano 'nu yāti kṣetrajñaḥ karmaṇī ca śubhāśubhe | śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṁ prabho bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
Bhīṣma nói: “Tâu Chúa, hỡi niềm vui của dòng Bharata—hỡi vua Yudhiṣṭhira chí chính—khi ‘kẻ biết cánh đồng’ (linh ngã mang thân) tiến bước, tâm theo sau nó; các căn cũng theo sau, cùng với những nghiệp thiện và ác. Như đệ tử bước sau bậc thầy đại hồn, cũng vậy tâm, các căn và dư báo của hành nghiệp bám theo linh ngã.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that the conscious self (kṣetrajña/jīva) is the principal traveler, and that mind, senses, and the moral momentum of good and evil actions accompany it—implying personal responsibility and continuity of ethical consequences beyond a single moment or life.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented philosophy. Here he explains how the inner faculties (mind and senses) and one’s accumulated actions ‘follow’ the embodied self, using the simile of disciples following a teacher.