Shloka 94
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्व गुणानपि । सर्वाण्येव गुणैव्याप्य क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर
apāṁ guṇāṁs tathā pārtha pārthivāṁś ca guṇān api | sarvāṇy eva guṇair vyāpya kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira bharatanandana | dharmātmā rājā yudhiṣṭhira parabraḥma paramātmā sāttvika-rājasa-tāmasa-guṇān buddhi-mana-ākāśa-vāyu-tejo-jala-pṛthivī-eteṣāṁ sarva-guṇān anyāni ca sarva-vastūni svaguṇair vyāpya sarveṣu kṣetrajñeṣu tiṣṭhati prabho | yathā śiṣyaḥ svaguroḥ pṛṣṭhato gacchati tathā mana indriyāṇi ca śubhāśubha-karmāṇi ca jīvātmanaḥ pṛṣṭhato ’nugacchanti | yadā jīvātmā indriyāṇi prakṛtiṁ ca tyaktvā gacchati tadā nārāyaṇa-svarūpaṁ dvandva-rahitaṁ māyātītaṁ avināśinaṁ paramātmānaṁ prāpnoti ||
Bhīṣma nói: “Hỡi con của Pṛthā, hỡi Yudhiṣṭhira, niềm vui của dòng Bharata—Phạm Thiên Tối Thượng, Đại Ngã Tối Thượng, bằng chính các phẩm tính của Ngài, thấm khắp các phẩm tính của nước và của đất, và quả thật của mọi sự vật; vì thế Ngài ngự trong mọi ‘kẻ biết cánh đồng’ (mọi linh ngã mang thân). Như đệ tử theo sau thầy, cũng vậy tâm, các căn và các nghiệp thiện ác theo sau linh ngã. Khi linh ngã ra đi, bỏ lại cả các căn và Tự Nhiên, nó đạt đến Đại Ngã Tối Thượng bất hoại—cốt tủy là Nārāyaṇa—tự do khỏi nhị nguyên và vượt ngoài ảo lực.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Paramatma/Parabrahman) pervades all qualities and elements and dwells within all embodied knowers (kṣetrajñas). Liberation is described as the self’s departure beyond senses and prakṛti, culminating in attainment of the imperishable Narayana who is beyond dualities and māyā.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel to King Yudhishthira, explaining how the Supreme pervades the cosmos and how mind, senses, and karmic residues accompany the individual self—until, through transcendence of prakṛti, the self reaches the Supreme.