Shloka 16
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुन: । मार्ग विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणे तथा
dviguṇaṁ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṁ punaḥ | mārgaṁ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇe tathā ||
Bhīṣma nói: Khi đã hiểu rằng rajas có hai mặt, còn sattva theo bản tính cốt yếu lại chỉ là một; và khi đã nhận ra—đúng như thực tại—con đường chân chính, cùng các nguyên lý của sự tan rã (pralaya) và phép tu của “nội quán” (quán sát chiêm nghiệm), thì người ấy có thể xét định các đối tượng của giác quan kèm theo những khiếm khuyết của chúng, và nhờ chánh tri mà tiến dần đến giải thoát.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes discriminative knowledge of the guṇas—especially the structure of rajas and sattva—and insists that liberation-oriented practice depends on grasping the true path along with the principles of dissolution (pralaya) and contemplative inner examination (prekṣaṇa).
In Śānti Parva, Bhishma continues his post-war instruction to Yudhishthira, shifting from external duties to inner disciplines: analysis of nature (guṇas), correct discernment of the path, and contemplative insight that supports renunciation and liberation.