Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
Bhīṣma nói: “Khi đã hiểu rằng tâm (manas) được đặc trưng bởi sáu phẩm tính, hư không (ākāśa) bởi năm, trí tuệ (buddhi) bởi bốn, và bóng tối/vô minh (tamas) bởi ba—người biết cấu trúc phẩm tính theo thứ bậc ấy sẽ đạt cái thấy phân định về các thành tố của kinh nghiệm. Sự phân định này nâng đỡ tâm ly tham đối với các đối tượng giác quan và làm cho người cầu đạo vững vàng trên con đường vượt khỏi mê mờ để hướng đến giải thoát.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.