Shloka 29
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
सम्भवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा । यस्तत्त्वतो विजानाति लोके5स्मिन् मुक्त एव सः
sambhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā | yas tattvato vijānāti loke 'smin mukta eva saḥ ||
Bhīṣma nói: Ai thật sự hiểu rõ sự sinh khởi và hoại diệt của các loài hữu tình, và cũng hiểu đúng như thật những cách thức hoạt động, hành vi và nếp sống của họ trong đời này—người ấy ngay tại đây đã là kẻ giải thoát. Lời dạy chỉ ra rằng tự do sinh từ tuệ giác sáng tỏ về bản tính của tồn tại, chứ không chỉ từ nghi lễ hay địa vị.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is attributed to clear, reality-based understanding: one who knows the true nature of beings—their arising, dissolution, and patterns of action—attains freedom here and now. The verse emphasizes insight (tattvataḥ-jñāna) as the decisive factor in moksha.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and the highest good. Here he frames a contemplative teaching: discerning the life-cycle and conduct of beings leads to inner release, aligning ethical life with wisdom about impermanence and causality.